پایان نامه کارشناسی ارشد

گروه: مدرسی معارف اسلامی

گرایش اخلاق اسلامی

عنوان:

ابتلاء و تزکیه اخلاقی

چکیده

این تحقیق به ابتلاء و تزکیه اخلاق پرداخته است و در صدد پاسخگویی به شناخت کلی ماهیت ابتلاء و تزکیه اخلاقی و چگونگی تاثیر آن دو بر یکدیگر می‌باشد. انسان موجودی است که با قدرت انتخاب وتصمیم گیری می‌تواند خود را به سرحد کمال ارتقاء دهد؛ برای این منظور خداوند آزمایش و ابتلاء را بر سر راه بندگانش قرار می‌دهد و از آن جایی که ابتلاء سنّت دائمی و فراگیر است، تزکیه اخلاقی باعث می‌شود تا انسان عکس العمل مناسبی را در صورت مواجه شدن با بلایا داشته باشد، چرا که  بی‌تابی در برابر این سنّت الهی اثرات سوئی را برای فرد به دنبال دارد. روش جمع آوری اطلاعات در این پژوهش، روش کتابخانه‌ای تحلیلی و توصیفی است که با مراجعه به کتاب‌های معتبر و دست اول تدوین شده است. سنّت ابتلاء یک سنّت عمومی است وشامل همه‌ی انسان‌ها می‌شود و انبیاء الهی نیز از این حکم مستثنی نیستند. خداوند متعال با آزمایش انسان می‌خواهد، استعدادهای درونی آن‌ها را شکوفا و بارور سازد. امتحان موجب می‌شود که انسان تزکیه اخلاقی یافته و شایستگی‌های رشد وکمال خودرا نشان دهد. از نظر قرآن سنّت ابتلاء، آثارتربیتی و نقش سازنده‌ای در تزکیه اخلاقی وتکامل انسان دارد. تزکیه اخلاقی نیز یکی از اهداف مهم پیامبران الهی می‌باشد که به گفته قرآن، موجب رستگاری و فلاح و سعادت انسان می‌گردد، که با اختیار آدمی و اطاعت اوامر الهی امکان پذیر است؛ گاه انسان‌ها در برابر ابتلائات الهی کمر خم می‌کنند و چون در قلبشان تزکیه نیست، نسبت به خدا غضب می‌ورزند و آخرت خود را تباه می‌سازند. تزکیه اخلاقی باعث می‌شود که انسان در مواجهه با ابتلائات برخورد درستی داشته باشد و آن را فرصتی برای نیل به قرب الهی بداند. درواقع هدف ابتلاء و تزکیه اخلاقی مشترک است و هر دو موجب کمال انسانی و قرب الهی می‌شوند.

  کلید واژه

ابتلاء، تزکیه، آزمایش، امتحان، تهذیب.

 

ا

 

فهرست مطالب

 

    عنوان                                               صفحه

پیشگفتار ۱

۱- فصل اوّل: کلیات.. ۳

۱-۱٫بیان مساله و تبیین موضوع پژوهش….. ۴

۱-۲٫اهمیت وضرورت تحقیق… ۴

۱-۳٫ هداف وفوائد تحقیق… ۵

۱-۴٫ پرسش‌های تحقیق… ۵

۱-۴-۱٫ سوال اصلی… ۵

۱-۴-۲٫ سوالات فرعی… ۵

۱-۵٫ فرضیه‌های تحقیق. ۵

۱-۶٫ روش تحقیق. ۶

۱-۶-۱٫ نوع روش تحقیق… ۶

۱-۶-۲٫ روش گرد آوری اطلاعات…. ۶

۱-۶-۳٫ ابزار گردآوری اطلاعات…. ۶

۱-۶-۴٫روش تجزیه و تحلیل اطلاعات…. ۶

۱-۷٫ مشکلات و محدودیت‌های تحقیق. ۶

۱-۸٫ ساختار و سازمان دهی تحقیق. ۶

۱-۹٫ پیشینهی موضوع تحقیق. ۷

۲- فصل دوّم: ابتلاء، شناخت و مبانی آن. ۸

۲-۱٫ تعریف ابتلاء ۹

۲-۱-۱٫  معنای لغوی ابتلاء. ۹

۲-۱-۲٫ واژه‌های مرتبط با ابتلاء. ۱۲

۲-۱-۲-۱٫ فتنه. ۱۲

۲-۱-۲-۲٫ امتحان.. ۱۳

۲-۱-۲-۳٫ تمحیص…… ۱۴

۲-۱-۲-۴٫ تمییز.. ۱۶

۲-۱-۳٫ معنای اصطلاحی ابتلاء. ۱۷

۲-۲٫  ارکان ابتلاء ۱۸

۲-۲-۱٫ امتحان گیرنده. ۱۸

۲-۲-۲٫ آزمایش شوندگان.. ۱۹

۲-۲-۲-۱٫ طاقت و توان.. ۱۹

۲-۲-۲-۲٫ اختیار. ۱۹

۲-۲-۲-۳٫ داشتن ابزار شناخت…. ۲۰

۲-۳٫ مبانی ابتلاء ۲۰

۲-۳-۱٫ خداشناسی… ۲۰

۲-۳-۱-۱٫ مالکیت…. ۲۱

۲-۳-۱-۲٫ ربوبیت…. ۲۱

۲-۳-۱-۳٫ شرآفرینی… ۲۴

۲-۳-۲٫ معاد شناسی… ۲۷

۲-۳-۳٫ انسان شناسی… ۲۹

۲-۴٫  شرایط و زمینه‌های فزونی ابتلاء ۳۳

۲-۵٫  فلسفه و اهداف ابتلاء ۳۸

۲-۵-۱٫ اهداف اخلاقی… ۳۸

۲-۵-۱-۱٫ ظهور انسانیت انسان.. ۳۸

۲-۵-۱-۲٫ ظهور ملکات اخلاقی… ۳۹

۲-۵-۱-۳٫ ظهور رفتار اخلاقی‌تر.. ۴۰

۲-۵-۱-۴٫ تنبیه و تربیت…. ۴۱

۲-۵-۲٫ هدف اعتقادی… ۴۲

۲-۵-۲-۱٫ اتمام حجت پروردگار. ۴۲

۲-۶٫  اسباب و ابزار ابتلاء ۴۳

۲-۶-۱٫ دینی و شرعی… ۴۴

۲-۶-۱-۱٫ تکالیف عمومی… ۴۴

۲-۶-۱-۲٫ تکالیف ویژه. ۵۰

۲-۶-۲٫ طبیعی و انسانی… ۵۲

۲-۶-۲-۱٫ نعمت‌ها و خوشی‌ها. ۵۲

۲-۶-۲-۲٫ گرفتاری و سختی‌ها. ۵۹

۲-۷٫ آفات ابتلا. ۶۸

۲-۷-۱٫ آفات ابتلاء به نعمت‌ها و خوشی‌ها. ۶۸

۲-۷-۱-۱٫ عجب…. ۶۸

۲-۷-۱-۲٫ دل بستن به نعمت…. ۶۹

۲-۷-۱-۳٫ غفلت…. ۷۰

۲-۷-۲٫آفات ابتلاء به سختی وناخوشی‌ها. ۷۱

۲-۷-۲-۱٫ تحقیر.. ۷۱

۲-۷-۲-۲٫ ناخوشنودی از خداوند.. ۷۱

۲-۷-۲-۳٫ بی‌تابی و بیقراری… ۷۲

۲-۷-۲-۴٫ ناامیدی… ۷۲

۲-۷-۲-۵٫ حسد.. ۷۳

۲-۷-۲-۶٫ غفلت…. ۷۴

۳- فصل سوّم: تزکیه اخلاقی، شناخت و مبانی آن. ۷۶

۳-۱- تعریف تزکیه ۷۷

۳-۱-۱٫ معنای لغوی تزکیه ۷۷

۳-۱-۲٫  واژه‌های مرتبط با تزکیه ۷۸

۳-۱-۲-۱٫ تهذیب…. ۷۸

۳-۱-۲-۲٫ زکات…. ۷۸

۳-۱-۲-۳٫ جهاد اکبر.. ۷۹

۳-۱-۲-۴٫ تطهیر.. ۸۰

۳-۱-۲-۵٫ تقوا ۸۰

۳-۱-۳٫ معنای اصطلاحی. ۸۰

۳-۱-۳-۱٫ تزکیه در قرآن.. ۸۱

۳-۱-۳-۲٫ تزکیه در احادیث…. ۸۲

۳-۱-۳-۳٫ تزکیه در عرفان.. ۸۳

۳-۱-۳-۴٫ تزکیه در اخلاق… ۸۴

۳-۲٫ مبانی تزکیه اخلاقی. ۸۸

۳-۲-۱٫ خداشناسی… ۸۸

۳-۲-۲٫ معاد شناسی… ۹۰

۳-۲-۳٫ انسان شناسی… ۹۱

۳-۳٫ شرایط تزکیه ۹۴

۳-۳-۱٫ ارادى و اختیارى بودن.. ۹۵

۳-۳-۲٫ امکان «خودتزکیه گى». ۹۷

۳-۳-۳٫ عدم مغایرت تزکیه نفس با تکالیف فردی… ۹۸

۳-۳-۴٫ ایمان.. ۹۸

۳-۴٫ اهداف وفلسفه تزکیه ۹۹

۳-۴-۱٫ لایق خلیفـه‌ی خدا بودن.. ۹۹

۳-۴-۲٫ حفظ امانت الهی… ۱۰۰

۳-۴-۳٫ تزکیه مقدم بر تعلیم و تربیت…. ۱۰۱

۳-۴-۴٫ تابش نور معرفت…. ۱۰۱

۳-۴-۵٫ آزادی و حکومت عقل… ۱۰۲

۳-۴-۶٫ تزکیه عامل رستگاری… ۱۰۲

۳-۴-۷٫ درک حقایق قرآن.. ۱۰۲

۳-۴-۸٫ جلب محبت خداوند.. ۱۰۳

۳-۴-۹٫ قرب به خدا ۱۰۳

۳-۵٫ اسباب و ابزار تزکیه ۱۰۵

۳-۵-۱٫ دینی و شرعی… ۱۰۵

۳-۵-۱-۱٫ توفیق الهی… ۱۰۵

۳-۵-۱-۲٫ توبه. ۱۰۶

۳-۵-۱-۳٫ تقوا ۱۰۷

۳-۵-۱-۴٫ پیامبران و اولیای دین… ۱۰۸

۳-۵-۱-۵٫ کتب آسمانی… ۱۰۸

۳-۵-۱-۶٫ خوف خداوند.. ۱۰۸

۳-۵-۱-۷٫ عبادات…. ۱۰۹

۳-۵-۱-۸٫ رعایت احکام و قوانین شرعی… ۱۱۰

۳-۵-۲٫ طبیعی و انسانی… ۱۱۲

۳-۵-۲-۱٫ ایمان و عمل صالح… ۱۱۲

۳-۵-۲-۲٫ مراقبت…. ۱۱۲

۳-۵-۲-۳٫ تخلیه، تحلیه، تجلیه. ۱۱۳

۳-۵-۲-۴٫ ابتلائات و گرفتاری… ۱۱۳

۳-۶٫ موانع تزکیه اخلاقی. ۱۱۴

۳-۶-۱٫ تداوم گناه. ۱۱۵

۳-۶-۲٫ تعلقات دنیایی… ۱۱۵

۳-۶-۳٫ پرخوری… ۱۱۶

۳-۶-۴٫ سخنان غیر ضروری… ۱۱۷

۳-۶-۵٫ ضعف اراده. ۱۱۸

۳-۶-۶٫ حبّ ذات…. ۱۱۹

۳-۶-۷٫ شیطان.. ۱۱۹

۳-۶-۸٫ کفر و نفاق… ۱۲۰

۳-۶-۹٫ عصیان و گناه. ۱۲۰

۴- فصل چهارم: رابطه ابتلاء و تزکیه اخلاقی. ۱۲۱

۴-۱٫ تاثیر ابتلاء بر تزکیه اخلاقی. ۱۲۲

۴-۱-۱٫ گذر از نفس و رجوع به خدا ۱۲۲

۴-۱-۲٫ بیداری و یاد حق… ۱۲۳

۴-۱-۳٫ خودیابی و یافتن جایگاه خویش….. ۱۲۴

۴-۱-۴٫ شکوفا شدن استعداد عبودیت…. ۱۲۵

۴-۱-۵٫ تقویت روحیه آزادگی… ۱۲۶

۴-۱-۶٫ تنبیه و تکان دادن.. ۱۲۷

۴-۱-۷٫ از بین رفتن جهل و نادانی و بارور شدن عقل و اندیشه. ۱۲۹

۴-۱-۸٫ توحید در استعانت…. ۱۳۱

۴-۱-۹٫ خالی کردن دل از اعتماد و دلبستن به دنیا. ۱۳۲

۴-۱-۱۰٫ از بین رفتن سستی و به وجود آوردن عزم و اراده. ۱۳۴

۴-۱-۱۱٫ پاکی و دوری از گناه. ۱۳۵

۴-۱-۱۲٫ توبه و بازگشت به خدا ۱۳۶

۴-۱-۱۳٫ خالی کردن دل از حب به دنیا و شوق دیدار خداوند.. ۱۳۸

۴-۱-۱۴٫ از بین رفتن کینه‌ها. ۱۳۹

۴-۱-۱۵٫ افزایش یاد مرگ و کاهش طول امل… ۱۳۹

۴-۱-۱۶٫ ازبین رفتن عُجب و تکبر.. ۱۴۱

۴-۱-۱۷٫ شکسته شدن دیوارهای غفلت…. ۱۴۳

۴-۱-۱۸٫ شکوفایی فضایل اخلاقی… ۱۴۴

۴-۱-۱۹٫ اصلاح دین و ایمان.. ۱۴۵

۴-۱-۲۰٫ از بین رفتن بی‌تابی و جایگزینی صبر.. ۱۴۶

۴-۱-۲۱٫ انابه. ۱۴۶

۴-۱-۲۲٫ صعود به مقامات بالای معنوی… ۱۴۶

۴-۱-۲۳٫ اخلاص…… ۱۴۹

۴-۱-۲۴٫ رسیدن به مقام صدیقین… ۱۴۹

۴-۱-۲۵٫ یافتن جایگاه عبودیت…. ۱۵۰

۴-۱-۲۶٫ لقای پروردگار. ۱۵۱

۴-۲٫ تاثیر تزکیه اخلاقی بر ابتلاء ۱۵۴

۴-۲-۱٫آمادگی برای ابتلا و پرهیز از بی‌تابی… ۱۵۴

۴-۲-۲٫ ارتقای نورانیت دل و درک حضور خداوند.. ۱۵۶

۴-۲-۳٫ امید به گشایش و پرهیز از یأس و ناامیدی… ۱۵۷

۴-۲-۴٫ سپاس و ستایش در مقابل نزول بلاء. ۱۵۹

۴-۲-۵٫ صبر و بردباری… ۱۶۱

۴-۲-۶٫ واهمه و حساسیت نسبت به خطا و لغزش….. ۱۶۴

۴-۲-۷٫ پوشاندن بلاء از دید دیگران.. ۱۶۵

۴-۲-۸٫ توجه به نعمت‌ها. ۱۶۶

۴-۲-۹٫ پرهیز از اقدام نادرست…. ۱۶۶

نتیجه ۱۶۸

پیشنهاد ۱۶۹

فهرست منابع. ۱۷۰

 

 

 

پیشگفتار

انسان می‌تواند در هر مرحله‌ای از حیات خود فضیلت و کمالی کسب کند و سرانجام به عالی‌ترین مراحل ومراتب فضیلت برسد چرا که نظام حیات انسانی، نظام تکامل و پرورش و شکوفایی استعدادهای نهفته است. او در این سیر با تزکیه اخلاقی می‌تواند استعدادهای خویش را شکوفا، و نیز حقیقت و هویت خود را بسازد و خدا برای رسیدن به این مهم، با ابتلائات الهی او را یاری می‌کند. سنّت الهی نیز بر این است که همه‌ی مردم، حتی پیامبران خدا نیز آزمایش و امتحان شوند، خداوند بندگان خویش را می‌آزماید تا آن‌چه در اندرون و نهانخانه‌ی دل دارند، آشکار و مستحق پاداش وکیفرگردند. زیرا غایت و هدف از آفرینش انسان، برخلاف بسیاری از موجودات دیگر، تنها در سایه‌ی انتخاب وگزینش آگاهانه دست یافتنی است. به همین دلیل، کمال آدمی، کمالی اختیاری و اکتسابی است که می‌تواند آن را در زندگی خویش به دست آورد.

به این ترتیب انسان با تزکیه اخلاقی، خود را لایق عبودیت می‌کند و امتحان سبب بروز شایستگی‌ها، مایه تکامل و پیشرفت او و در نهایت «رحمت الهی» می‌شود. همانند معدنی که برای استخراج منابع آن ابزار و وسایل ویژه‌ای نیاز است، نیروهای درونی انسان نیز با «ابتلاء» آشکار می‌شود. 

این نوشتار برخی از جنبه‌های ابتلاء و تزکیه اخلاقی را با رویکردی درون دینی وبا توجه به آیات و روایات، در چهار فصل ارائه می‌کند:

فصل اول: به بیان کلیات پرداخته و در آن عناوین نه گانه طرح تحقیق مطرح شده است.

فصل دوم: ابتلاء، شناخت و مبانی آن نام دارد، به ارائه شناختی اجمالی درباره مفهوم لغوی و اصطلاحی ابتلاء، مفاهیم مترادف با آن پرداخته است و نیز به بررسی مبانی ابتلاء و شبهات مطرح شده در باب مسئله شر در جهان هستی، ارکان و شرایط ابتلاء، پرداخته شده است و در ادامه به ابزار و وسایلی که خداوند با آن‌ها انسان‌ها را آزمایش می‌کند و فلسفه آزمایش‌های الهی و آفات ابتلاء را مورد بررسی قرار داده است.

فصل سوم: تزکیه، شناخت و مبانی آن نام دارد، به ارائه شناختی اجمالی درباره مفهوم لغوی و اصطلاحی تزکیه و مفاهیم مترادف با آن، و معنای تزکیه در قرآن، احادیث و عرفان پرداخته شده است؛ و ویژگی و راه‌های تزکیه اخلاقی بیان شده است. همچنین به بررسی مبانی تزکیه و ابزار و موانع تزکیه اخلاقی و فلسفه آن با توجه به آیات و روایات پرداخته شده است.

فصل چهارم: ابتلاء و تزکیه اخلاقی نام دارد و به بررسی تأثیر دو سویه ابتلاء و تزکیه اخلاقی پرداخته شده است که در آن به آثار تربیتی ابتلاء بر نفس انسان که تزکیه اخلاقی را به همراه دارد و شامل آثار متعددی می‌شود، پرداخته شده است و در ادامه به بررسی رابطه تزکیه اخلاقی با ابتلاء که باعث برخورد درست در مواجهه با ابتلائات الهی و در نهایت، پیروزی در آزمایشات الهی می‌گردد، می‌پردازد.

 

 

 

 

 

  • فصل اوّل:

کلیات

 

                                            ۱) بیان مساله و تبیین موضوع پژوهش

                                           ۲) اهمیت وضرورت تحقیق

                                           ۳) اهداف و فوائد تحقیق 

                                           ۴) پرسش‌های تحقیق

                                           ۵) فرضیه‌های تحقیق

                                           ۶) روش تحقیق

                                           ۷) مشکلات و محدودیت‌های تحقیق

                                           ۸) ساختار و سازمان دهی تحقیق

                                           ۹) پیشینه‌ی موضوع تحقیق

 

 

 

1-1.      بیان مساله و تبیین موضوع پژوهش

امتحان و ابتلاء سنت الهی است که بر سنت هدایت عامه‌ی الهی استوار است، یعنی خدای متعال برای هدایت بندگان به سر منزل کمال که همان نهایت عبودیت است شرایط مختلفی در زندگی پیش می‌آورد تا بندگان را بیازماید و استعداد عبودیت را در آنان شکوفا کند. حال این سوال پیش می‌آید که…………………..