بنام خداوند بزرگ

رشته الهیات

عنوان

۱قرآن کریم، مباحث اقتصادی را در چه سطح و قلمرویی طبقه‌بندی کرده است

 

 

چکیده

اجزای نظام اقتصادی رفتارهای ارادی انسان‌ها در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف است.استخراج آیات مرتبط اقتصادی قرآن، طبقه بندی و تبیین دلالت آنها به ظاهر ساده است، ولی در واقع به‌دلایل آمیختگی مطالب و پراکندگی آیات، تنظیم استنباط و تفسیر آنها، پیچیده است. سوره بقره با داشتن ۲۸۶ آیه (بزرگترین سوره قرآن کریم)،۷۰ آیه آن به نوعی به موضوع های اقتصادی می پردازد. تعدیل ثروت از طریق خمس و زکات امری واجب است، ولی اسلام برای تعدیل ثروت راه‌های غیر الزامی دیگری نیز از قبیل وقف، هبه، صدقه، انفاق، وصیّت، کفّاره، نذر، عهد، ایثار و قرض الحسنه قرار داده است. پس از شرح مفاهیم قرآنی سوره این‌طور بیان شد که هدف غایی نظام سرمایه‌داری دستیابی به بیشترین لذت مادی است در حالی‌که هدف غایی نظام اقتصاد اسلامی تقرب به خداوند است. اندیشه‌مندانی مانند ابن‌تیمیه، ابن‌خلدون، شیخ طوسی و همچنین در میان معاصران کسان بسیاری از جمله شهید سید محمد باقر صدر و علمای دیگر تلاش‌هایی در زمینه اقتصاد اسلامی داشته‌اند.  بنا بر آنچه گفته شد آیات اقتصادی سوره بقره با محورهای تولید، توزیع و مصرف دسته‌بندی شده‌اند. کار و تولید در اسلام ارزش ذاتی داشته و گستره آن فراتر از جایگاه اجتماعی و معنوی افراد است. توزیع یعنی تخصیص ثروت‌ها و اموال به افراد و اقشار و سایر بخش‌های جامعه است. دسته‌بندی آیات با موضوع رساله با توجه ویژه به ترجمه استاد فولادوند و شرح آن از تفاسیر مجمع‌البیان، جوامع‌الجامع، المیزان، نمونه و روشن آمده است. آیه مبارکه۳ به‌عنوان اولین اشاره اقتصادی قرآن در سوره بقره و آیات ۲۶۱ تا ۲۷۴ با موضوع انفاق، آیات ۲۷۵ تا ۲۸۱ با موضوع ربا، آیه ۲۸۲ به‌نام آیه وام یا تداین، آیه ۲۴۵ با موضوع قرض‌الحسنه و.. در این سوره بیشترین احکام اقتصادی را در بر می‌گیرد. درآمد ربوی نابودشدنی است در حالی‌که منافع پرداخت صدقات افزایش می‌یابد. زکات جزء مالیات‌های اسلامی و اولین تأمین اجتماعی در جهان است. از موارد لقمه حرام، رعایت نکردن اموال عمومی و بیت‌المال است. هدف غایی نظام اقتصاد اسلامی دستیابی افراد به بالاترین مرحله عبودیت و تقرب به‌خداوند است. هدف نهایی تولید و توزیع، مصرف در جهت رفاه و تقویت بنیه اقتصادی و حرکت در مسیر معنویت است و دین اسلام الگوی مصرف مشخصی را به روش‌های گوناگونی بیان نموده‌است. لذا توجه جدی به اوامر و نواهی قرآن مجید و مطالعه استنباطات مفسران بزرگ می‌تواند انسان‌ها را با ضمن تمتع از منافع اقتصادی از ورود به مسیر خلاف عزت و حکمت بشری پیشگیری نماید.

 

 

 کلید واژه: الگوهای تولید، توزیع و مصرف، اقتصاد اسلامی، سوره بقره، آیات اقتصادی.

 

وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَهً وَ بُشْرى‏ لِلْمُسْلِمِینَ.(نحل/۸۹)

مقدمه

الف) بیان و طرح مسئله تحقیق

بررسی روند نزول آیات اقتصادی قرآن مبتنی بر دانش علوم قرآنی است که آنچه در مطالعه کتاب‌های مرتبط و تفاسیر بزرگان آمده است این است که: نظام اقتصادی اسلام دارای دو هدف مهم و کلّی است. درون مرزی و برون مرزی. هدف درون مرزی اقتصاد، عدالت به معنای رفاه عمومی و توازن اقتصادی در نظام اسلامی است و هدف برون مرزی آن قدرت و برتری اقتصادی نسبت به سایر کشورهاست. افق زمانی در اقتصاد سرمایه‌داری کوتاه‌مدت بوده و از معاد و توجه به آخرت اثری دیده نمی‌شود. اصول حاکم بر اقتصاد جامعه و بررسی روابط اقتصادی مردم در عرصه کار و تلاش روزانه از جمله مسائلی است که می‌توان آنها را در لابه لای آیات قرآن پیدا نمود و با استفاده از راهنمایی‌ها و رهنمود‌های قرآنی به یک الگو یا دستورالعمل ثابت، واقع‌گرا و بدون نقص در این زمینه دست یافت که بتواند راهگشای مشکلات فراوانی که در عصر حاضر، گریبانگیر بشر شده است و ما را به سوی جامعه آرمانی مورد نظر اسلام راهنمایی کند.

قرآن معیار و مقیاس سنجش تمام تعالیم و معارف در حوزه علوم‌انسانی است. حقایق مستمر و ثابت را بیان می‌کند و احکام آن برای تمام دوران‌ها دارای مصادیق است. قرآن کتاب هدایت انسان‌هاست و نه صرفاً یک کتاب اقتصادی یا فلسفی و… اما در همین حال برای تمام جوانب زندگی انسان برنامه و دستور دارد. از جمله در زمینه تولید، توزیع، مصرف، مالکیت و کار.

استخراج آیات اقتصادی، طبقه‌بندی و تبیین دلالت آنها به ظاهر ساده ولی در واقع بدلایل آمیختگی و پراکندگی مطالب آیات، تنظیم زاویه دید و تفسیر به رای پیچیده است. حاکم کردن نظریه‌های علمی بر آیات و تحمیل اندیشه‌ها و ذهنیت‌های خود به قرآن از مشکلات این رساله است.

سوره بقره با داشتن ۲۸۶ آیه، بزرگترین سوره قرآن کریم است. دارای بیشترین احکام فقهی قرآن بوده و بلندترین آیه قرآن نیز در این سوره است. اولین سوره مدنی بوده و دارای قسمت‌های مختلف و جداگانه‌ای است. در این سوره در حدود ۷۰ آیه در نوع‌های مختلف به موضوع‌های اقتصادی می­پردازد. ضمناً کل آیات مرتبط با موضوعات اقتصادی قرآن بالغ بر ۹۰۰ آیه می‌باشد.

در این رساله برآنیم تا موضوعاتی از قبیل تجارت، ربا، زکات، انفاق، قرض‌الحسنه، مصرف حلال و حرام، دیه، ارث، رشوه و .. را با بیان آیات سوره بقره مطرح و بررسی نماییم.

 

ب) سئوالات اصلی تحقیق

  • قرآن کریم، مباحث اقتصادی را در چه سطح و قلمرویی طبقه‌بندی کرده است؟
  • چه موضوعات اقتصادی در سوره بقره، با چه تعداد و با کدام جهت‌گیری آمده است؟
  • الگوهای اقتصادی در این سوره کدام است؟

پ) فرضیه های تحقیق

  • قرآن کریم در آیات این سوره، اصول، ضوابط و معیارهای کلی حاکم بر روابط صحیح اقتصادی در جهت تولید، توزیع و مصرف را مطرح کرده است.
  • حدود ۷۰ آیه از بزرگترین سوره قرآن به موضوعات اقتصادی می‌پردازد. از قبیل قرض‌الحسنه، انفاق، دین، زکات،‌ مالکیت و ربا.
  • الگوهای این سوره در جهت رفع ستم و مشکلات مادی مردم، داد و ستد سالم، بهترین راه کسب روزی، اخلاق مصرف و حفظ اعتدال در زندگی بیان گردیده است.

ت) پیشینه و منابع مربوط به تحقیق

گردآوری آیات همگون و رده بندی آیات موضوعی قرآن، اگر چه پیشینه کهنی دارد اما از وسعتی در خور و گسترده‌ای شایسته برخوردار نیست. در سال ۱۳۸۲ آقای جواد ایروانی در پایان نامه کارشناسی ارشد خود با راهنمایی حجت الاسلام مهدوی راد با عنوان ” اخلاق اقتصادی از دیدگاه قرآن و حدیث ” به این موضوع پرداخته است.

  • ایروانی، جواد، اخلاق اقتصادی از دیدگاه قرآن و حدیث، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد ۱۳۸۴٫
  • جمعی از نویسندگان، درسهایی در اقتصاد اسلامی، ترجمه جمعی از دانش آموختگان دانشگاه مفید ، موسسه انتشارات دانشگاه مفید، قم ۱۳۸۴٫
  • چپرا، عمر، آینده علم اقتصاد(چشم اندازی اسلامی)، ترجمه احمد شعبانی، انتشارات دانشگاه امام صادق ع ، تهران ۱۳۸۵٫
  • رجائی ، سید محمد کاظم، معجم موضوعی آیات اقتصادی قرآن، انتشارات موسسه آموزشی و پژ‍وهشی امام خمینی، قم چاپ دوم۱۳۸۶٫
  • صدّیقی، محمد نجات الله، آموزش علم اقتصاد از دیدگاه اسلامی، ترجمه محمدرضا شاهرودی، انتشارات دانشگاه امام صادق ع ،‌تهران ۱۳۸۴٫
  • عباس نژاد، محسن، قرآن و اقتصاد ، بنیاد پژوهشهای قرآنی حوزه و دانشگاه، مشهد، چاپ اول۱۳۸۴٫
  • محمدی ری شهری، محمد ، توسعه اقتصادی بر پایه قرآن و حدیث، دارالحدیث، قم۱۳۸۲٫
  • موسایی، میثم،‌ کتابشناسی اقتصاد اسلامی، انتشارات پژوهشکده اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس، تهران ۱۳۸۲٫
  • موسوی اصفهانی، سید جمال الدین، ملاحظاتی پیرامون پیامهای اقتصادی قرآن، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران۱۳۷۴٫
  • هادوی تهرانی، مهدی، مکتب و نظام اقتصادی اسلامی، موسسه فرهنگی خانه خرد،‌ قم ، چاپ دوم ۱۳۸۳٫
  • وزیری فرد، سید محمد جواد، مسائل اقتصادی در تفسیر المیزان، موسسه انتشارات امیر کبیر،‌ تهران ۱۳۷۶٫

در تمام این پژوهش­ها موضوع سوره بقره به طور خاص مطرح نبوده و کاری که این رساله انجام می­دهد، پژوهش در آیات سوره و تحلیل و محوربندی آیات این سوره و متفاوت از کارهای پیشین است.

ث) ضرورت ، اهمیت و هدف تحقیق

اقتصاد میانه روی و پرهیز از افراط و تفریط در هر کاری است و در اصطلاح هر آنچه را گویند که برای تأمین امور معاش و برطرف کردن نیاز عموم به کار می رود. از جمله اهداف مهم پیامبران اجرای مدیریت صحیح در بعد اقتصادی بوده است. بنابراین بر دولتمردان است وضعیت معقول و مشروع اقتصادی جامعه را با الگو قرار دادن قرآن تثبیت کند. انگیزه محقق نیز بیان این الگو در سوره بقره است. قرآن کتاب هدایت انسانهاست و نه صرفاً یک کتاب اقتصادی یا فلسفی و… اما در همین حال برای تمام جوانب زندگی انسان برنامه و دستور دارد. از جمله در زمینه تولید، توزیع، مصرف، مالکیت و کار.

 

ج) روش و نوع تحقیق

در این تحقیق روش جمع‌آوری اطلاعات به صورت استفاده از روش اسنادی با روش تحلیل محتوای متن می‌باشد.

این پایان‌نامه در زمره پایان نامه‌های قرآنی میان رشته‌ای محسوب می‌گردد. نحوه چینش متون انتخابی بر اساس موضوعات اقتصادی سوره بقره و قراردادن آیات مربوطه در ذیل آن موضوع.

 

 

 

فصل اول:

کلّیات

 

بخش اول: تبیین مفاهیم   

مبحث دوم: مفاهیم قرآنی

 

گفتار اول: مشخصات سوره مبارکه بَقرَه( گاو ماده )

    سوره در لغت به معنایِ منزلت، ابانت، ارتفاع، برتری، قطعه و تمام آمده است و در اصطلاح علوم قرآنی عبارت از بخشی مستقل از قرآن کریم است که دارای مطلع و مقطع باشد. لفظ مفرد سوره هشت بار و لفظ سُور یک بار در قرآن به کار رفته است[۱].

     «بقر» اسم جنس است و بر مذکر و مونث اطلاق می‌شود. این ماده در لغت به معنای دونیم کردن، شکافتن و گشودن آمده است. اما در اصطلح بر نوعی از حیوان حلال گوشت چهار پا عَلَم شده که از جمله انعام بهیمه به شمار می­رود، و جنس مختلف دارد، از جمله:………………….