بنام خدا

 گروه الهیات

عنوان

عناصر داستانی قرآن کریم

 

 

 

 

چکیده:

این پژوهش بررسی و تحلیل عناصر داستانی قرآن کریم می­باشد. روش تحقیق در این پژوهش، کتابخانه­ای بوده که با مطالعه­ی تمامی آیات قرآن کریم و استخراج آیات مشتمل بر داستان­های قرآنی و بررسی آن­ها از طریق مراجعه به کتب تفسیری و نیز کتب مرتبط با داستان­نویسی، عناصر داستانی افتتاحیه و اختتامیه، پیرنگ، شخصیت، زمان، صحنه و رخداد (حادثه) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته­اند. ملاک انتخاب داستان­ها تعریفی است که در همین پژوهش برای داستان ارائه گشته است مبنی بر اینکه داستان، بیان و نقل وقایع است به ترتیب توالی زمان، مشروط بر اینکه تعداد وقایع از سه واقعه کم­تر نباشد و لااقل زمان وقوع دو تا از آن­ها با هم متفاوت باشد. البته برای جلوگیری از گستردگی و پراکندگی در تحقیق ویژگی تاریخی بودن داستان نیز مد نظر قرار گرفت. در این پژوهش نشان داده شده است که تمامی عناصر برجسته­ی داستانی به خوبی در داستان­های قرآن به کار گرفته شده است که میزان حضور عنصر در داستان و نیز به کار گیری یک عنصر در یک داستان و عدم به کار گیری آن در داستان دیگر بیش از هر چیز به هدف هدایتی موجود در سوره و داستان باز می­گردد.

 

 

واژه­های کلیدی: قرآن، داستان، قصه، عناصر داستان

 

 

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                       صفحه

فصل اول: کلیات

مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………..۱۳

بیان مسأله………………………………………………………………………………………………………………….۱۴

اهمیت و ضرورت تحقیق……………………………………………………………………………………………….۱۶

پیشینه­ی تحقیق…………………………………………………………………………………………………………..۱۷

سؤال اصلی………………………………………………………………………………………………………………..۱۷

سؤالات فرعی…………………………………………………………………………………………………………….۱۷

اهداف………………………………………………………………………………………………………………………۱۸

تعریف مفاهیم و واژگان اختصاصی تحقیق…………………………………………………………………………۱۸

فصل دوم: درباره­ی داستان

سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………..۲۰

ویژگی­های قصه………………………………………………………………………………………………………….۲۲

تعریف داستان……………………………………………………………………………………………………………..۲۳

واژه­شناسی قصص در قرآن……………………………………………………………………………………………۲۶

  • واژه­ی قصص………………………………………………………………………………………………….۲۷
  • واژه­ی حدیث………………………………………………………………………………………………….۳۰
  • واژه­ی نبأ……………………………………………………………………………………………………….۳۲
  • واژه­ی مثل……………………………………………………………………………………………………..۳۲

انواع داستان­های قرآن………………………………………………………………………………………………….۳۴

  • رمان……………………………………………………………………………………………………………..۳۶
  • داستان کوتاه……………………………………………………………………………………………………۳۷
  • اپیزود یا واقعه­ی ضمنی……………………………………………………………………………………..۳۸
  • داستان کوتاهِ کوتاه (داستانک)……………………………………………………………………………..۳۹
  • نمایشنامه……………………………………………………………………………………………………….۳۹

ویژگی­های داستان­های قرآن………………………………………………………………………………………….۴۰

الف) اهداف داستان­های قرآن……………………………………………………………………………………….۴۰

  • عبرت­آموزی…………………………………………………………………………………………………..۴۰
  • اثبات نبوت پیامبر اسلام…………………………………………………………………………………….۴۲
  • اثبات حق بودن وعده­ی خداوند…………………………………………………………………………..۴۳
  • تثبیت قلب پیامبر و ایجاد امید در مؤمنین………………………………………………………………۴۳
  • اثبات وحدت دین و اصول مشترک در ادیان آسمانی………………………………………………..۴۴

ب) اسلوب داستان­های قرآن………………………………………………………………………………………….۴۵

  • ایجاز و تفصیل………………………………………………………………………………………………..۴۵
  • تکرار…………………………………………………………………………………………………………….۴۶
  • فواصل…………………………………………………………………………………………………………..۴۶

ج) موضوع داستان­های قرآن………………………………………………………………………………………….۴۷

داستان و اساطیر………………………………………………………………………………………………………….۴۸

داستان و تاریخ……………………………………………………………………………………………………………۵۵

تاریخ در لغت و اصطلاح……………………………………………………………………………………………….۵۶

تفاوت قصص قرآنی و گزارش تاریخی…………………………………………………………………………….۵۷

الف) ناقلان اخبار………………………………………………………………………………………………………..۵۷

ب) کیفیت طرح وقایع…………………………………………………………………………………………………..۵۸

تفاوت داستان­های قرآن و رمان­های تاریخی……………………………………………………………………..۵۸

فصل سوم: عناصر داستانی قرآن کریم

مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………..۶۱

گفتار اول: داستان­های موجود در سور قرآن………………………………………………………………………۶۲

سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………..۶۲

گفتار دوم: افتتاحیه و اختتامیه………………………………………………………………………………………..۷۰

سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………..۷۰

شیوه­های افتتاح در داستان­های قرآن……………………………………………………………………………….۷۱

اختتامیه در داستان­های قرآن………………………………………………………………………………………….۷۵

گفتار سوم: پیرنگ………………………………………………………………………………………………………۸۱

سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………..۸۱

تعریف پیرنگ……………………………………………………………………………………………………………..۸۱

بررسی عنصر پیرنگ در داستان­های اصحاب کهف، یوسف و گاو بنی اسرائی…………………………….۸۳

گفتار چهارم: شخصیت………………………………………………………………………………………………….۹۰

سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………..۹۰

تعریف شخصیت………………………………………………………………………………………………………….۹۰

تصویر کلی شخصیت­های قرآن……………………………………………………………………………………….۹۱

شخصیت و شخصیت­پردازی در قرآن……………………………………………………………………………….۹۲

  • شیوه­ی مستقیم…………………………………………………………………………………………………۹۲
  • توصیف غیر مستقیم………………………………………………………………………………………….۹۴

عمل داستانی………………………………………………………………………………………………..۹۴

گفتار­ها و مکالمه­ها………………………………………………………………………………………..۹۵

محیط…………………………………………………………………………………………………………۹۵

توصیف مشخصات بیرونی………………………………………………………………………………..۹۵

انواع شخصیت در داستان­های قرآن………………………………………………………………………………….۹۶

  • شخصیت­های پویا…………………………………………………………………………………………….۹۷
  • شخصیت­های ایستا (باثبات)……………………………………………………………………………….۹۷

کشمکش نمایشگر شخصیت……………………………………………………………………………۹۹

  • شخصیت­های اصلی و فرعی……………………………………………………………………………..۱۰۱
  • شخصیت­های واسطه……………………………………………………………………………………….۱۰۱

گفتار پنجم: زمان………………………………………………………………………………………………………۱۰۴

سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………۱۰۴

زمان تاریخی در قصه­های قرآن…………………………………………………………………………………….۱۰۵

شیوه­ی نقل حوادث داستان از لحاظ زمانی………………………………………………………………………۱۰۶

الف) رعایت تسلسل زمانی (زمان خطی)…………………………………………………………………………۱۰۶

ب) شکسته شدن زمان خطی………………………………………………………………………………………..۱۰۶

برخی واژه­های حامل عنصر زمان در قرآن………………………………………………………………………۱۰۸

زمان روایی در قصص قرآنی………………………………………………………………………………………..۱۰۹

رابطه بین زمان روایی و زمان گاهشمارانه……………………………………………………………………….۱۱۰

  • طول زمان روایت…………………………………………………………………………………………..۱۱۱
  • نظم و ترتیب زمان روایت………………………………………………………………………………..۱۱۳
  • بسامد یا تناوب زمان………………………………………………………………………………………۱۱۴

گفتار ششم: صحنه و صحنه­پردازی……………………………………………………………………………….۱۱۶

سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………۱۱۶

صحنه­پردازی در قرآن کریم…………………………………………………………………………………………۱۱۷

  • توصیف مستقیم……………………………………………………………………………………………..۱۱۷
  • توصیف به یاری گفتگو……………………………………………………………………………………۱۱۸
  • توصیف آمیخته به نقل و گفتگو………………………………………………………………………..۱۱۹

اجزای صحنه در داستان­های قرآن…………………………………………………………………………………۱۲۰

  • محل جغرافیایی داستان……………………………………………………………………………………۱۲۰
  • زمان یا عصر وقوع داستان……………………………………………………………………………….۱۲۰
  • محیط کلی و عمومی شخصیت­ها……………………………………………………………………….۱۲۱
  • پدیده­های طبیعی……………………………………………………………………………………………۱۲۱
  • خصوصیات شخصیت­ها…………………………………………………………………………………..۱۲۲

صحنه­پردازی در پرتو تصویرگری………………………………………………………………………………….۱۲۳

شیوه­های تصویرگری قرآن در داستان­ها………………………………………………………………………….۱۲۳

  • تصویر­پردازی با حروف…………………………………………………………………………………..۱۲۴
  • تصویر­پردازی با کلمات……………………………………………………………………………………۱۲۴
  • بهره جستن از فنون بلاغت……………………………………………………………………………….۱۲۵

تشبیه…………………………………………………………………………………………………………..۱۲۵

استعاره………………………………………………………………………………………………………۱۲۵

کنایه…………………………………………………………………………………………………………۱۲۶

  • تنوع در ارائه­ی صحنه­ها………………………………………………………………………………….۱۲۶

انتقال از گذشته به حال…………………………………………………………………………………۱۲۶

حذف………………………………………………………………………………………………………..۱۲۷

گفتار هفتم: رخداد (حادثه)…………………………………………………………………………………………..۱۲۸

سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………۱۲۸

انواع رخداد (حادثه) در داستان­های قرآن……………………………………………………………………….۱۲۸

الف) حادثه­ی زاییده­ی قضا و قدر………………………………………………………………………………….۱۲۹

ب) حادثه­ی غیر عادی و اعجازگونه……………………………………………………………………………..۱۲۹

ج) حادثه­ی عادی و طبیعی………………………………………………………………………………………….۱۲۹

موقعیت حوادث در داستان­های قرآن……………………………………………………………………………..۱۲۹

برخی ویژگی­های رخداد­ها در قصص قرآن……………………………………………………………………..۱۳۰

الف) واقعی بودن رخداد­ها……………………………………………………………………………………………۱۳۰

ب) کوتاهی جملاتِ بیانگرِ رخدا…………………………………………………………………………………..۱۳۱

ج) وقوع پی در پی و بی­وقفه­ی حوادث………………………………………………………………………….۱۳۱

د) حذف برخی رخداد­ها……………………………………………………………………………………………..۱۳۱

فصل چهارم: نتیجه­گیری……………………………………………………………………………………………..۱۳۳

سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………۱۳۳

جمع­بندی…………………………………………………………………………………………………………………۱۳۳

نتیجه­گیری……………………………………………………………………………………………………………….۱۳۴

پیشنهاد­ها و راهکار­ها…………………………………………………………………………………………………۱۳۵

فهرست منابع…………………………………………………………………………………………………………….۱۳۶

 

 

 

 

فصل اول:

کلیات

 

 

مقدمه

یکی از مؤلفه­های قدرتمند سازنده­ی هر فرهنگ، داستان می­باشد. بدون شک هیچ­یک از فرهنگ­های بشری، خالی از عنصر داستان­پردازی و قصه­گویی نیست. شاید به طور قطع نتوان تاریخچه­ی پیدایش داستان را مشخص کرد اما «آنچه مسلم است از دوران کهن این یار، انیس خوب روز و شب آدمی بوده و زبان گویای افکار و عقاید، آداب و سنن، آرزوها و علایق و آنچه در نهان­خانه­ی جان بشر جای داشته، گردیده است» (ملبوبی،۱۳۷۶، ص۱۶).

اگر بخواهیم از کهن­ترین داستان­ها سخن بگوییم باید به تمدن مصر اشاره کنیم، چرا که «مجموعه­ای از قصه­هایی که تاریخ آن به حدود چهار هزار سال پیش از میلاد مسیح می­رسد، از فرهنگ و تمدن مصری باقی مانده است» (میرصادقی،۱۳۹۰، ص۳۲).

«بعد از قصه­های مصری، ادبیات آشوری– بابلی از جمله منظومه­ی حماسی گیلگمش قدیم ترین قصه­ی به جا مانده است که قدمت آن به حدود دو هزار سال پیش از میلاد مسیح می­رسد» (میرصادقی، ۱۳۹۰).

از دیگر داستان­های کهن به جا مانده می­توان به حماسه­هایی اشاره نمود که هومر آن را شش قرن پیش از میلاد مسیح سروده است.

آنچه در بالا بدان اشاره شد تنها بخش کوچکی از سرگذشت پر فراز و نشیب داستان­گویی و داستان­نویسی است و شاید شایسته­تر آن باشد که با فورستر هم­داستان شویم و عمر داستان­گویی را به دوره­ی غارنشینی انسان­های اولیه برگردانیم، آن­هایی که « شب­ها هنگام خوردن گوشت شکار، وقایع روزانه را برای هم تعریف می­کرده­اند» (فورستر، ترجمه­ی یونسی، ۱۳۶۹، ص۳۲).

داستان­ها همواره در بستر رودخانه­ی جاری فرهنگ­ها نقش­های متفاوتی را به دوش کشیده­اند. گاه وظیفه­ی سرگرم کردن را بر عهده داشته­اند، گاه به عنوان رسانه­ای توانمند در انتقال مفاهیم و ارزش­ها در خدمت انسان­ها بوده­اند، گاه در چهره­ی افسانه و اسطوره در جهت توجیه و تبیین پدیده­های طبیعی و فراطبیعی نمایان شده­اند و کوتاه سخن اینکه چه در گذشته و چه اینک فرهنگی را نمی­توان یافت که برای بالندگی از داستان بی­نیاز باشد و اساساً «فرهنگ بدون یک داستان گویی صادقانه و قدرتمند نمی­تواند شکوفا شود» (مک کی، ترجمه­ی گذرآبادی، ۱۳۹۰، ص۱۰).

قرآن کریم که آخرین کتاب آسمانی فرستاده شده برای راهنمایی بشر می­باشد و در پی آن است تا زنگار باورهای نادرست را از آیینه­ی قلب آدمیان بزداید و فرهنگی الهی را جایگزین تمامی پندارهای غلط بنماید و طرحی نو در اندازد، برای رسیدن به این هدف هدایتی خود از شیوه­های گوناگونی بهره می­جوید. به بیان دیگر این کتاب آسمانی یک خط مشی کلی دارد که آن را با اسلوب­های متفاوتی عرضه می­دارد. جوادی آملی می­گوید: «هر چه در قرآن دارد، قبل از آنکه سهم خاص خود را از قرآن ببرد، از خطوط کلی قرآن بهره مند است. خدای سبحان قرآن را با یک سلسله اصول کلی توصیف کرد؛ آنگاه در این محور خاص، هم حکمت دارد، هم موعظه دارد، هم جدال احسن دارد، هم جدال تاریخی دارد، هم قصص دارد و مانند آن» (جوادی آملی، ۱۳۶۵، ص۱۴۰).

امام خمینی در زمینه­ی قصص قرآنی چنین می­نویسد: «و از دیگر مطالب این صحیفه­ی الهیه، قصص انبیا و اولیا و حکماست، و کیفیت تربیت حق آن­ها را، و تربیت آن­ها خلق را؛ که در این قصص فواید بی شمار و تعلیمات بسیار است و در آن قصص به قدری معارف الهیه­ و تعلیمات و تربیت­های ربوبیه مذکور و مرموز است که عقل را متحیّر کند» (امام خمینی، ۱۳۸۶، ص۱۸۴). همین موارد ذکر شده در کلام امام خمینی و نکته­های پیش گفته شده باعث گردیده که علما و دانشمندان، نظر خاصی به داستان­های قرآن داشته باشند و آن­ها را از جنبه­های گوناگون مورد بررسی قرار دهند. یکی از این جنبه­ها، جنبه­ی ادبی و هنری این داستان­ها می­باشد که این تحقیق به دنبال بررسی عناصر داستانی موجود در قصص قرآنی است تا گوشه­ای از آفرینش هنری در این قصص را باز نماید.

 

 

بیان مسأله

داستان در قرآن جایگاه ویژه­ای دارد. مواد بنیادین سازنده­ی این داستان­ها حوادث واقعی تاریخی می­باشد، زیرا «اگر داستان، گزارش از واقعیت­ها باشد، در تربیت اخلاقی شنوندگان تأثیر بسزایی دارد، زیرا با شنیدن گزاره­ها حالتی کنجکاوانه به انسان دست می­دهد تا…………………..

 

12000 تومان – خرید