خانه / علوم انسانی / الهیات / پایان نامه کارشناسی ارشد با عنوان علم و نقش آن در سیر و سلوک عرفانی از نظر ابن­ عربی و ملاصدرا

پایان نامه کارشناسی ارشد با عنوان علم و نقش آن در سیر و سلوک عرفانی از نظر ابن­ عربی و ملاصدرا

 

دانشکده الهیات و معارف اسلامی

پایان­نامه

رشته فلسفه، گرایش فلسفه و کلام اسلامی

 

عنوان:

علم و نقش آن در سیر و سلوک عرفانی از نظر ابن­عربی و ملاصدرا

 

 

 

چکیده

ابن­عربی سلوک را نوعی سیر در مقامات می­داند، ملاصدرا نیز با قائل شدن به اسفار اربعه معتقد است که سیر و سلوک، نوعی انتقال در مراتب اسفار اربعه است. به باور هر دو سیر و سلوک راه رسیدن به کمال است و بدون آن، تحقّق کمال ممکن نیست. علم نیز یکی از مقدمات اصلی سیر و سلوک است. در عرفان ابن­عربی و فلسفۀ صدرایی، علم از جهت بداهتِ مفهوم و خفایِ حقیقت، حکم وجود را دارد. هیچ چیز آشکارتر و روشن­تر از مفهوم علم نیست تا به واسطۀ آن بهتر علم را تعریف کرد؛ همچنان­که حقیقت علم مانند حقیقت وجود، کاملا مخفی است. ابن­عربی براساس وحدت وجود، حقیقت علم را «وجودِ حق» می­داند، ملاصدرا نیز حقیقت علم را حقیقت وجود می­داند که بنابر «وحدت تشکیکی» دارای مرتب گوناگونی است و بالاترین مرتبه آن «واجب الوجود» است. از این­رو ملاصدرا مانند ابن­عربی کمال آدمی را در علم می­داند. کمال آدمی معرفت به خویشتنِ خویش است که جلوۀ کامل الهی است؛ زیرا قلب آدمی که حقیقتِ اوست، گنجایش خداوند را دارد. فانی شدن از غیرخدا و بقای بالله را می توان تعبیری دیگر از علم حقیقی دانست؛ زیرا معنای «فنای فی الله» این است که آدمی یقین حاصل کند که حقیقت او، حق­تعالی است. بنابراین علمِ حقیقی و کمالِ غایی، مساوقِ یکدیگر و دو مفهوم برای یک مصداق هستند. از این­رو می­توان گفت که مرتبۀ نازل علم مقدمۀ لازم سیر و وسلوک و مرتبۀ بالای علم، غایت سیر و سلوک محسوب می­شود. در واقع، هدف ابن­عربی از سیر و سلوک عارفانه و غایت ملاصدرا از سیر و سلوک عقلانی، دست یافتن علمِ حقیقی و به تعبیر ابن­عربی «درک وحدت وجود» است.

 

 

کلید واژه­ها: سیر و سلوک، علم حقیقی، کمال آدمی، فنای فی الله، وحدت وجود.

 

 

 

 

فصل اول

کلیات

 

 

 

فهرست مطالب  
فصل اول: کلیات…………………………………………………………………………………………………………………. ۱
۱٫ مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………. ۲
۱-۱٫ تبیین مسألۀ پژوهشی و اهمیت آن ………………………………………………………………………………… ۲
۲-۱٫ پیشینۀ پژوهش……………………………………………………………………………………………………………. ۳
۳-۱٫ اهمیت بحث………………………………………………………………………………………………………………. ۳
۴-۱٫ سؤالات پژوهش…………………………………………………………………………………………………………. ۴
۵-۱٫ فرضیه­های پژوهش……………………………………………………………………………………………………… ۴
۶-۱٫ روش تحقیق و مراحل آن………………………………………………………………………………………………. ۵
۷-۱٫ بررسی منابع………………………………………………………………………………………………………………… ۵
۸-۱٫ ساختار پایان­نامه…………………………………………………………………………………………………………… ۵
۲٫ پیشینۀ بحث…………………………………………………………………………………………………………………….. ۶
  ۱-۲٫ علم از نظر متکلمان و عافان و فیلسوفان پیش از ملاصدرا……………………………………………….. ۶
    ۱-۱-۲٫ علم از نظر متکلمان……………………………………………………………………………………………… ۸
      ۱-۱-۱-۲٫ علم از دیدگاه متکلمان مسلمان……………………………………………………………………….. ۸
      ۲-۱-۱-۲٫ علم از دیدگاه معتزله……………………………………………………………………………………… ۱۰
      ۳-۱-۱-۲٫ علم از دیدگاه اشاعره…………………………………………………………………………………….. ۱۱
       ۴-۱-۱-۲٫ علم از دیدگاه متکلمان شیعه………………………………………………………………………….. ۱۳
    ۲-۱-۲٫ علم از دیدگاه عارفان……………………………………………………………………………………………. ۱۵
      تمایز میان علم و قول به علم…………………………………………………………………………………………… ۱۷
    ۳-۱-۲٫ علم از دیدگاه فیلسوفان پیش از ملاصدرا……………………………………………………………….. ۲۰
      ۱-۳-۱-۲٫ تعریف علم در فلسفۀ مشایی………………………………………………………………………….. ۲۰
        اشکال به عرض بودن علم و جواب ابن­سینا……………………………………………………………………. ۲۳
      ۲-۳-۱-۲٫ تعریف علم در فلسفۀ اشراقی………………………………………………………………………….. ۲۴
  ۲-۲٫ سیر و سلوک از نظر متکلمان، عارفان و فیلسوفان…………………………………………………………… ۲۶
    ۱-۲-۲٫ سیر و سلوک از نظر عارفان…………………………………………………………………………………… ۲۸
    ۲-۲-۲٫ سیر و سلوک از نظر فیلسوفان……………………………………………………………………………….. ۳۲
      ۱-۲-۲-۲٫ سیر و سلوک از نظر ابن­سینا……………………………………………………………………………. ۳۲
      ۲-۲-۲-۲٫ سیر و سلوک از نظر شیخ­اشراق………………………………………………………………………. ۳۹
  ۲-۳٫ نقش علم در سیر و سلوک از نظر عارفان و فیلسوفان پیش از ملاصدرا…………………………….. ۴۲
    ۱-۲-۳٫ نقش علم در سیر و سلوک از نظر عارفان……………………………………………………………….. ۴۲
    ۲-۲-۳٫ نقش علم در سیر و سلوک از نظر فیلسوفان پیش از ملاصدرا  …………………………………. ۴۴
      ۱-۲-۲-۳٫ نقش علم در سیر و سلوک از نظر ابن­سینا………………………………………………………… ۴۴
      ۲-۲-۲-۳٫ نقش علم در سیر و سلوک از نظر شیخ­اشراق……………………………………………………. ۴۶
فصل دوم: علم و سیر و سلوک از نظر ابن­عربی………………………………………………………………………… ۴۸
  ۱-۱٫ تعریف علم ………………………………………………………………………………………………………………. ۵۱
    ۱-۱-۱٫ در تصوف پیش از ابن­عربی…………………………………………………………………………………… ۵۱
    ۲-۱-۱٫ از دیدگاه ابن­عربی……………………………………………………………………………………………….. ۵۱
  ۲-۱٫ بعضی از خصوصیات علم…………………………………………………………………………………………… ۵۵
  ۳-۱٫ تفاوت علم و معرفت………………………………………………………………………………………………….. ۵۹
  ۴-۱٫ تقابل علم عقلی و علم لدنّی………………………………………………………………………………………… ۶۴
  ۵-۱٫ کشف و شهود…………………………………………………………………………………………………………… ۶۸
  ۶-۱٫ مشاهده از دیدگاه ابن­عربی………………………………………………………………………………………….. ۷۰
  ۷-۱٫ مکاشفه از دیدگاه ……………………………………………………………………………………………………… ۷۱
۲٫ سیر و سلوک از نظر ابن­عربی…………………………………………………………………………………………….. ۷۵
  ۱-۲٫ صفات عارف…………………………………………………………………………………………………………….. ۸۰
  ۲-۲٫ انواع سالکان……………………………………………………………………………………………………………… ۸۱
  ۳-۲٫ مراتب سالکان……………………………………………………………………………………………………………. ۸۲
۳٫ نقش علم در سیر و سلوک از نظر ابن­عربی………………………………………………………………………….. ۸۳
فصل سوم: علم و سیر و سلوک از نظر ملاصدرا………………………………………………………………………. ۸۶
۱٫ علم و معرفت از دیدگاه ملاصدرا……………………………………………………………………………………….. ۸۷
  ۱-۱٫ خلاقیّت نفس…………………………………………………………………………………………………………….. ۸۸
  ۲-۱٫ قدرت خلاقیت نفس………………………………………………………………………………………………….. ۹۰
  ۳-۱٫ حصول صور برای نفس……………………………………………………………………………………………… ۹۱
  ۴-۱٫ چگونگی ادراک…………………………………………………………………………………………………………. ۹۲
  ۵-۱٫ ادراک حسی و خیالی………………………………………………………………………………………………….. ۹۳
  ۶-۱٫ ادراک عقلی………………………………………………………………………………………………………………. ۹۴
  ۷-۱٫ تفاوت علم و وجود ذهنی…………………………………………………………………………………………… ۹۶
  ۸-۱٫ تعریف علم……………………………………………………………………………………………………………….. ۹۹
۲٫ سیر و سلوک از نظر ملاصدرا…………………………………………………………………………………………….. ۱۰۳
  ۱-۲٫ مراتب عقل نظری………………………………………………………………………………………………………. ۱۰۴
  ۲-۲٫ مراتب عقل عملی………………………………………………………………………………………………………. ۱۰۶
  ۳-۲٫ تزکیه و تهذیب مقدمۀ سیر و سلوک……………………………………………………………………………… ۱۰۹
۳٫ نقش علم در سیر و سلوک از نظر ملاصدرا………………………………………………………………………….. ۱۱۳
  ۱-۳٫ حکمت نظری……………………………………………………………………………………………………………. ۱۱۳
  ۲-۳٫ حکمت عملی……………………………………………………………………………………………………………. ۱۱۵
فصل چهارم: مقایسۀ دیدگاه ابن­عربی و ملاصدرا در باب علم و نقش آن در سیر و سلوک…………….. ۱۱۷
۱٫ مقایسۀ دیدگاه ابن­عربی و ملاصدرا در باب علم……………………………………………………………………. ۱۱۸
  ۱-۱٫ اشتراکات ابن­عربی و ملاصدرا در باب علم……………………………………………………………………. ۱۱۹
    ۱-۱-۱٫ علم حکم وجود را دارد……………………………………………………………………………………….. ۱۱۹
    ۲-۱-۱٫ بدیهی بودن مفهوم علم…………………………………………………………………………………………. ۱۲۰
    ۳-۱-۱٫ تعریف علم به واسطۀ بیان ویژگی­ها……………………………………………………………………….. ۱۲۲
      ۱-۳-۱-۱٫ احاطۀ به معلومات…………………………………………………………………………………………. ۱۲۲
      ۲-۳-۱-۱٫ درک مدرَکات همان­گونه که هستند………………………………………………………………….. ۱۲۲
      ۳-۳-۱-۱٫ حضور مجرد نزد مجرد………………………………………………………………………………….. ۱۲۴
    ۴-۱-۱٫ حقیقتِ علم………………………………………………………………………………………………………… ۱۲۷
      ۱-۴-۱-۱٫ حقیقت علم از دیدگاه ابن­عربی……………………………………………………………………….. ۱۲۹
      ۲-۴-۱-۱٫ حقیقت علم از دیدگاه ملاصدرا………………………………………………………………………. ۱۳۲
    ۵-۱-۱٫ علم مقارن با سعادت……………………………………………………………………………………………. ۱۳۳
    ۶-۱-۱٫ کمال آدمی………………………………………………………………………………………………………….. ۱۳۴
      ۱-۶-۱-۱٫ کمال آدمی از دیدگاه ابن­عربی………………………………………………………………………… ۱۳۵
      ۲-۶-۱-۱٫ کمال آدمی از دیدگاه ملاصدرا………………………………………………………………………… ۱۳۸
  ۲-۱٫ اختلافات ابن­عربی و ملاصدرا در باب علم……………………………………………………………………. ۱۴۰
۲٫ مقایسۀ دیدگاه ابن­عربی و ملاصدرا در باب سیر و سلوک………………………………………………………. ۱۴۱
  ۱-۲٫ سیر و سلوک نوعی انتقال است……………………………………………………………………………………. ۱۴۳
  ۲-۲٫ تزکیه و تهذیب گام اول در سیر و سلوک……………………………………………………………………… ۱۴۴
  ۳-۲٫ آغاز سلوک همان انتقالش است…………………………………………………………………………………… ۱۴۴
  ۴-۲٫ نهایت سلوک، فناء فی الله و بقاء بالله…………………………………………………………………………….. ۱۴۵
  ۵-۲٫ قلب جایگاه معرفت الهی…………………………………………………………………………………………….. ۱۴۷
۳٫ مقایسۀ دیدگاه ابن­عربی و ملاصدرا در باب نقش علم در سیر و سلوک……………………………………. ۱۴۸
  ۱-۳٫ مساوقت علم و کمال………………………………………………………………………………………………….. ۱۴۸
  ۲-۳٫ مساوفت علم و بهشت………………………………………………………………………………………………… ۱۴۹
  ۳-۳٫ مساوقت علم و رؤیت خدا………………………………………………………………………………………….. ۱۵۱
  ۴-۳٫ مساوقت علم و فنا……………………………………………………………………………………………………… ۱۵۲
  ۵-۳٫ مساوقت علم و معراج………………………………………………………………………………………………… ۱۵۳
نتیجه­گیری…………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۵۷
فهرست مطالب…………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۵۹

 

 

1. مقدمه

متفکران تعاریف گوناگونی از علم ارائه کرده­اند، همچنان که نگاه تمامی عارفان نسبت به سیر و سلوک و نقش علم در آن مختلف است. در این رساله سؤال اصلی ما این است که آیا ابن­عربی و ملاصدرا تعریف مشترکی از علم دارند یا تعاریف آن­ها از علم مختلف است؟ از این­رو برای پاسخ دادن به این پرسش به آثار و منابع معتبر آنان رجوع کرده و با مقایسۀ دیدگاه هر دو، پاسخی مناسب به این پرسش خواهیم داد.

 

1-1. تبیین مسألۀ پژوهشی و اهمیت آن

هدفِ تمامی متفکران مسلمان وصول به حقیقت بوده است؛ اما هر گروه از آنها بر اساس نوع تفکر خود، راه رسیدن به حقیقت را به گونه­ای متفاوت از دیگران بیان کرده­اند. متکلمان با روشی نقلی و فیلسوفان مشایی با روش عقلی تلاش کرده­اند تا به حقیقت نائل آیند. عارفان اما، سیر و سلوک عرفانی را تنها راه وصول به حقیقت می­دانند. ابن­عربی بنیانگذار عرفان نظری در اسلام با اینکه در آثار خود بر سیر و سلوک بسیار تأکید می­کند؛ اما مقدمۀ سلوک به سوی حقیقت را «علم» می­داند. ملاصدرا پایه­گذار حکمت متعالیه نیز با اینکه فیلسوفی اهل عقل و استدلال است؛ اما……………

 

قیمت:   ۱۲۰۰۰ تومان

 

فرمت

مطلب مشابه

پایان نامه ارشد با عنوان تأثیر حقوق بین الملل کیفری و ابتکارات ملی در گذار به عدالت انتقالی

  تأثیر حقوق بین الملل کیفری و ابتکارات ملی در گذار به عدالت انتقالی چکیده …