دانشکده مذاهب

رساله دکتری رشته تصوف و عرفان اسلامی

عنوان

عقل و نقل به مثابۀ معیار سنجش گزاره‌های عرفان نظری

 

چکیده

عرفان نظری نه برپایه نظریه‌های خطاناپذیری، معیارناپذیری و توصیف‌ناپذیری بلکه بر پایه نظریه سنجش‌پذیری گزاره‌های عرفانی به میزان نیاز دارد تا صدق و خطای گزاره‌‌هایش به دست آید و در پی آن نتایجی چند حاصل شود. این میزان یک دستگاه شناختاری است که بر گزاره‌های عرفان نظری نظارت دارد و بر پایه اصول موجود در آن که به نوعی دلیل صدق هستند، به عنوان معیارهای متناسب با آن گزاره‌ها به سنجش می‌پردازد.

   میزان عرفان نظری بردو قسم است: یکی میزان دینی که بر گزاره‌های نقلی تکیه دارد و دیگری میزان عقلی که بر گزاره‌های عقلی مبتنی است و هر یک از این دو میزان دارای دو گونه معیارهای پایه و غیرپایه هستند. معیارهای پایه معیارهای ضروری، واقعی و یقینی هستند که به نحو مطلق صادق هستند و لذا خطاناپذیر، خلاف‌ناپذیر، انکارناپذیر و ابطال‌ناپذیرند. اما معیارهای غیرپایه معیارهای محدود، تدریجی الحصول و نظری هستند که به نحو مشروط صادق می‌باشند؛ هر چند در عین احتمال صدق، امکان خطا، انکار و ابطال در آنها وجود دارد.

   معیارهای پایه در میزان دینی احتجاجات نام دارند که ادله پیشااجتهادی، ادله مثبته، مدارک کافی، منشأ قطع بالمعنی الاخص و مدارک ثابت و معیارهای غیرپایه در این میزان تنجیزات نام دارند که ادله اجتهادی، ادله منجزه، مدارک مشروط، منشأ قطع بالمعنی الاعم و مدارک متغیر هستند. اما معیارهای پایه در میزان عقلی ضروریات نام دارند که اصول عام و همگانی، پیشاتجربی و پیشا استدلالی و ضروری الصدق هستند و معیارهای غیرپایه همان نظریات هستند که اصول غیرهمگانی، استدلالی اما پیشاتجربی و ممکن الصدق و الخطا هستند. 

  میزان دینی یک دستگاه نظارتی بر گزاره‌های عرفان نظری است که بر پایه ادله دینی به سنجش آن گزاره‌ها می‌پردازد و این سنجش نخست با احتجاجات صورت می‌گیرد که به صرف استخراج و عرضه مستقیم گزاره‌ها به آنها کافی است؛ اما اگر چنین معیاری به دست نیامد، به سراغ تنجیزات باید رفت که پس از استخراج منجّزات و استنباط اجتهادی دلیل متناسب سنجش صورت می‌گیرد. اما میزان عقلی یک دستگاه سنجشگر ناظر بر عرفان نظری است که بر اساس اصول عقلی به سنجش گزاره‌های عرفانی می‌پردازد. این سنجش نخست با ضروریات صورت می‌گیرد که به صرف استخراج و عرضه مستقیم گزاره‌ها به آنها انجام می‌گیرد و اگر چنین معیاری به دست نیامد، سنجش با معیارهای غیرپایه یعنی همان نظریات متناسب که به روش استدلالی محض به دست می‌آیند، صورت می‌گیرد.

 

 

کلید واژه

گزاره عرفانی، سنجش‌پذیری، میزان دینی، میزان عقلی، احتجاجات، تنجیزات، ضروریات و نظریات.

 

 

فهرست مطالب

 

تقدیم ‌أ

تقدیر ‌ب

چکیده ‌ج

کلیات_ ۱

تببین موضوع تحقیق_ ۲

پرسش اصلی تحقیق_ ۴

پرسش‌های فرعی تحقیق_ ۴

پیشینه تحقیق_ ۴

فرضیه و نسبت آن با فرضیه رقیب_ ۵

اهداف تحقیق_ ۶

کاربرد تحقیق_ ۷

روش تحقیق_ ۷

ساختار تحقیق_ ۷

نوآوری‌های تحقیق_ ۸

فصل اول: مدخل_ ۱۰

گفتار اول: فرایند رخداد شهود و تبدیل آن به گزاره ۱۱

ساحت اول: فرایند ادراک حضوری – شهودی_ ۱۱

اصل اول: مناسبت_ ۱۴

اصل دوم: ارتباط  حضوری_ ۱۶

اصل سوم:  تأثیر گذاری_ ۱۸

ساحت دوم: فرایند ادراک مفهومی – گزاره‌ای_ ۲۱

الف. گزاره‌های توصیفی_ ۲۴

ب. گزاره‌های تبیینی_ ۲۵

ج. گزاره‌های تفسیری_ ۲۵

د. گزاره‌های استنباطی_ ۲۷

ه. گزاره‌های تطبیقی_ ۲۹

گفتار دوم: سنجش پذیری گزاره‌های عرفان نظری_ ۳۲

الف. نظریه خطاناپذیری_ ۳۲

ب. نظریه معیارناپذیری_ ۳۴

ج. نظریه توصیف‌ناپذیری_ ۳۵

د. نظریه سنجش‌پذیری_ ۳۹

اصل: لکل حکم معیار ۴۰

الف. نقد نظریه خطا‌ناپذیری_ ۴۲

ب. نقد نظریه توصیف‌ناپذیری_ ۴۶

ج. نقد نظریه معیارناپذیری_ ۴۸

گفتار سوم: ضرورت و غایت سنجش گزاره‌های عرفان نظری_ ۵۱

فراز اول: ضرورت سنجش_ ۵۱

فراز دوم: غایت سنجش_ ۵۷

الف. اصلاح نقص عبارات و بیانات عارفان ۵۷

ب. برون رفت از تقلید متتبعانه به نقد محققانه در تحقیق تعالیم عرفانی_ ۶۱

ج. بررسی سنجش‌گرانه پیش‌فرض‌های گزاره‌های عرفانی_ ۶۶

اصل اول: تأخر گزاره از شهود ۶۶

اصل دوم: تأثر گزاره از باور ۶۸

گفتار چهارم: معیار و روش سنجش گزاره‌های عرفان نظری_ ۷۱

الف. معیارهای سنجش گزاره‌های عرفانی_ ۷۱

فراز اول: مفهوم میزان عرفان نظری_ ۷۲

فراز دوم: مصداق میزان عرفان نظری_ ۷۴

ب. روش سنجش گزاره‌های عرفانی_ ۷۷

مرحله پیشاسنجش_ ۷۷

مرحله سنجش_ ۷۸

فصل دوم: میزان دینی_ ۸۰

گفتار اول: شناسه میزان دینی_ ۸۱

ساحت اول: ماهیت میزان دینی_ ۸۲

ساحت دوم: اقسام میزان دینی_ ۸۴

الف. میزان عملی و میزان علمی_ ۸۵

ب. میزان تکوینی و میزان تدوینی_ ۸۸

ج. میزان کلی و میزان جزئی_ ۹۰

ساحت سوم: چرایی میزان دینی_ ۹۴

فراز اول: اقسام علم حضوری_ ۹۶

فراز دوم: علم حضوری انسان کامل معصوم ۹۷

فراز سوم: خطاناپذیری انسان کامل معصوم در اخذ و تلقی و بیان ۹۹

گفتار دوم: ماهیت معیارهای دینی در میزان دینی_ ۱۰۴

احتجاجات و تنجیزات_ ۱۰۶

اول: نصوص و ظواهر ۱۱۳

ساحت اول: نصوص__ ۱۱۵

ساحت دوم: ظواهر ۱۱۶

فراز اول: فرایند ظهوریابی_ ۱۱۷

فراز دوم: تقویت ظهور تصدیقی جدی_ ۱۱۹

دوم: محکم و متشابه ۱۲۲

فراز اول: تعریف محکم و متشابه ۱۲۴

فراز دوم: اقسام محکم و متشابه ۱۲۶

فراز سوم: نسبت نصوص و ظواهر با محکمات و متشابهات_ ۱۲۸

گفتار سوم: نمونهْ سنجش دینی_ ۱۳۰

فراز اول: صراط مستقیم از نگاه عرفان ۱۳۱

فراز دوم: صراط مستقیم از نگاه قرآن ۱۳۳

فصل سوم: میزان عقلی_ ۱۳۸

گفتار اول: نقد عرفان به عقل_ ۱۳۹

نقد عجز عقل در ادراک حقایق_ ۱۴۴

گفتار دوم: شناسه میزان عقلی_ ۱۵۱

فراز اول: ماهیت میزان عقلی_ ۱۵۱

فراز دوم: ساحت میزان عقلی_ ۱۵۶

الف. نظریه پیشین‌ بنیاد ۱۵۶

ب. نظریه نوبنیاد ۱۵۹

گفتار سوم: معیارهای عقلی در میزان عقلی_ ۱۶۳

فراز اول: ضروریات و نظریات_ ۱۶۴

تکمیل: نقد عقل به خطای ادراک_ ۱۶۶

فراز دوم: ملاک تشخیص صدق نظریات_ ۱۷۲

الف. نظریه پیشین بنیاد  (= نظریه ارجاع ) ۱۷۲

ب. نظریه نو بنیاد (= نظریه نقد عقل به عقل ) ۱۷۸

فراز سوم: اعتبار سنجی نظریات_ ۱۸۹

گفتار چهارم: نمونهْ سنجش عقلی_ ۱۹۳

فراز اول: ماهیت اطلاق ذاتی مقسمی از نگاه عرفان ۱۹۳

فراز دوم: نقد دیدگاه عرفا درباره تفسیر اطلاق ذاتی_ ۱۹۵

خاتمه و نتیجه ۱۹۹

کتابنامه ۲۱۶

 

 

کلیات

 

تببین موضوع تحقیق                                                 

   عرفان اسلامی به گونه علمی در دو شاخه تجسد پیدا کرده است؛ یکی عرفان عملی به نام علم سلوک و دیگری عرفان علمی و نظری به نام علم مشاهده و مکاشفه. هر یک از این دو یک ساختار مستقل همراه با موضوع و مسائل منحاز دارند و مجموعه‌ای از گزاره‌های عرفانی می‌باشند.

      روی سخن این پژوهش، بررسی و تبیین معیارهای سنجش گزاره‌های عرفان نظری به عنوان یکی از مسایل معرفت‌شناسی در حوزه فلسفه عرفان نظری است. بر این پایه که…………………

 

12000 تومان – خرید