بنام خدا

 

عنوان

عوامل پیدایش وگسترش مکتب بغداد و انتقال مرکزیت حدیث از قم به بغداد

 

 

 

a  ۱۰

پیشگفتار ۱۰

۱ – ۱٫ معرفی پژوهش    ۱۵

۱ – ۲٫ ضرورت، اهمّیّت و اهداف تحقیق  ۱۶

۱ – ۳٫ سؤالها و فرضیه های تحقیق  ۱۷

۱ – ۴٫ روش تحقیق و گرد آوری اطلاعات   ۱۸

۱ – ۵٫ پیشینۀ تحقیق  ۱۸

۱ – ۶٫ منابع و مآخذ تحقیق  ۲۲

۱ – ۷٫ ساختار پژوهش    ۲۳

مروری بر تاریخ سیاسی و فرهنگی بغداد ۲۵

طرح بحث   ۲۶

۱– ۱٫ خلافت عباسیان  ۲۷

۱- ۱– ۱٫ دورۀ اول (۱۳۲ – ۲۳۲ ق.) ۲۷

۱ – ۱ – ۲٫ دورۀ دوم (۲۳۳ – ۳۳۴ ق.) ۳۱

۱– ۱– ۳٫ دورۀ سوم (۳۳۵ – ۴۴۷ ق.) ۳۲

۱ – ۲٫ حکومت آل بویه ۳۲

۱ – ۲ – ۱٫ جغرافیای مذهبی در عصر آل بویه ۳۴

۱ -۲ – ۱ – ۱٫ مراکز شیعه نشین  ۳۵

۱ – ۲ – ۱ – ۲٫ مراکز سنی نشین  ۳۶

۱ – ۲ – ۲٫ اوضاع فرهنگی و علمی دوران آل بویه ۳۷

۱ – ۲ – ۲ – ۱٫ تعظیم شعائر مذهبی  ۳۸

۱ – ۲ – ۲ – ۲٫ نقش دانشمندان در حکومت آل بویه ۴۱

۱ – ۲ – ۲ – ۳٫ کتابخانه ها و مجامع علمی بغداد ۴۴

۱ – ۲ – ۳٫ فرقه ها و مکاتب مختلف فکری در بغداد ۴۶

فصل دوم ۵۱

نگاهی به مکتب حدیثی بغداد ۵۱

۲ – ۱٫ تاریخچۀ مکتب حدیثی بغداد ۵۲

۲ – ۱ – ۱٫ مکتب بغداد در عصر حضور ائمه اطهار: ۵۴

۲ – ۱ – ۲٫ مکتب بغداد در عصر غیبت   ۵۵

۲ – ۲٫ عوامل مؤثر در گسترش مکتب بغداد ۵۸

۲ – ۲ – ۱٫ حضور امامان معصوم:در بغداد ۵۸

۲ – ۲ – ۲٫ سازمان وکالت   ۵۹

۲ – ۲ – ۳٫ نفوذ شیعیان در دستگاه خلافت   ۶۰

۲ – ۲ – ۳ – ۱٫ خاندان یَقطِین  ۶۱

۱ – ۲ – ۳ – ۲٫ بَرمَکیان  ۶۱

۱ – ۲ – ۳ – ۳٫ نَوبَختیان  ۶۲

۲ – ۲ – ۴٫ حکومت آل بویه ۶۳

۲ – ۲ – ۵٫ حضور گسترده دانشمندان و محدثان  ۶۳

فصل سوم ۶۵

مشاهیر مکتب بغداد و آثار حدیثی آنان  ۶۶

۳ – ۱٫ فهرست شماری از محدثان مکتب بغداد ۶۶

۳ – ۲٫ معرّفی اجمالی مشاهیر مکتب بغداد و آثار آنان  ۷۹

۳ – ۲ – ۱٫ هِشام بن حَکَم (د. ۱۷۹ / ۱۹۹ ق.) ۷۹

۳ – ۲ – ۲٫ علی بن یقطین (۱۲۴-۱۸۲ق.) ۸۲

۳ – ۲ – ۳٫ یونس بن عبدالرحمن یقطینی (د. ۲۰۸ ق.) ۸۳

۳ – ۲ – ۴٫ ابواحمد محمد بن ابی عمیر زیاد بن عیسی (د. ۲۱۷ ق.) ۸۶

۳ – ۲ – ۵٫  محمد بن عیسی بن عبید بن یقطین (د. ۲۶۰ ق.) ۸۹

۳ – ۲ – ۶٫ ابو محمد حسن بن موسی نوبختی (د. ۳۰۰  یا۳۱۰ ق.) ۸۹

۳ -۲ – ۷٫ ابوسهل اسماعیل بن علی نوبختی (۲۳۷ -۳۱۱ ق.) ۹۰

۳ – ۲ – ۸٫ ابوعلی محمد بن هُمام کاتب اِسکافی (۲۵۸ – ۳۳۲ یا ۳۳۶ ق.) ۹۱

۳ – ۲  – ۹٫ ابوبکر جِعابی، محمد بن عمر (د. ۳۴۴ یا ۳۵۵ ق.) ۹۲

۳ – ۲ – ۱۰٫ ابن ابی عقیل عمانی (ق ۴) ۹۳

۳-۲-۱۱٫

۳ – ۲ – ۱۲٫هارون بن موسی تَلّعُکبَرِی (د. ۳۸۵ ق.) ۹۷

۳ – ۲ – ۱۳٫ ابن الصَّلت اهوازی (۳۲۴ – ۴۰۹ ق.) ۹۸

۳ – ۲ – ۱۴٫ شیخ مفید (۳۳۶ – ۴۱۳ ق.) ۹۸

۳-۲-۱۵

۳ – ۲ – ۱۶٫ سیّد مرتضی علم الهدی (۳۵۵ – ۴۳۶ ق.) ۱۰۲

۳ – ۲ – ۱۷٫ سید رضی (۳۵۹ – ۴۰۶ ق.) ۱۰۵

۳ – ۲ – ۱۸٫ سَلاّر دیلمی (د. ۴۴۸ یا ۴۶۳ ق.) ۱۰۸

۳ – ۲ – ۱۹٫ ابوالفتح محمد بن علی بن عثمان کَراجَکی (د. ۴۴۹ ق.) ۱۰۹

۳ – ۲ – ۲۰٫ احمد بن حسین بن عبیدالله غضائری (د. حدود ۴۵۰ ق.) ۱۱۰

۳-۲-۲۱

۳ – ۲ – ۲۲٫ شیخ طوسی (۳۸۵ – ۴۶۰ ق.) ۱۱۲

۳ – ۲ – ۲۲ – ۱٫ نگاهی به آثار حدیثی شیخ طوسی: ۱۱۵

– الاستبصار فیما اختلف فیه من الاخبار ۱۱۶

–        مصباح المتهجد و سلاح المتعبد  ۱۱۷

–        الغیبه ۱۱۸

۳-۲-۲۳

فصل چهارم ۱۲۰

مبانی مکتب حدیثی بغداد ۱۲۱

طرح بحث   ۱۲۱

۴ – ۱٫ خبر و اقسام آن از دیدگاه دانشوران مکتب بغداد ۱۲۲

۴ – ۱ – ۱٫ تعریف خبر  ۱۲۲

۴- ۱ – ۲٫ خبر متواتر  ۱۲۴

۴ – ۱- ۲ – ۱٫ شروط حصول تواتر  ۱۲۴

۴ – ۱- ۲ – ۲٫ شروط افاده علم  ۱۲۶

۴ -۱- ۳٫ خبر واحد  ۱۲۸

۴ -۱ – ۳ – ۱٫ حجیّت خبر واحد از دیدگاه مکتب فقهی متکلّمان  ۱۳۱

۴ – ۱- ۳- ۱ – ۱٫ ادلّۀ عدم حجّیّت خبر واحد  ۱۴۰

۴ – ۱- ۳ – ۱ – ۲٫ انگیزۀ انکار خبر واحد  ۱۴۲

۴- ۱- ۳ – ۱- ۳٫ ادلۀ جایگزین اخبار آحاد ۱۴۳

۴ – ۱- ۳ – ۲٫ خبر واحد از دیدگاه مکتب فقهی شیخ طوسی  ۱۴۵

۴ – ۱ – ۳ – ۲- ۱٫ ادلّۀ حجّیّت خبر واحد: ۱۴۸

۴ -۱- ۳ – ۳٫ صفات راوی  ۱۵۴

۴ – ۱- ۳ – ۳ – ۱٫ روایت راویان فرق شیعه غیر از امامیّه ۱۵۶

۴ – ۱- ۳ – ۳ – ۲٫ روایت راویان اهل سنت   ۱۵۷

۴ – ۱- ۳ – ۴٫ فایده علم رجال با توجه به مبانی خبر واحد  ۱۵۸

۴ – ۱ – ۴٫ شیوه های برخورد با احادیث   ۱۶۲

۴ – ۱- ۴ – ۱٫ احادیث فقهی  ۱۶۳

۴ – ۱ – ۴ – ۲٫ احادیث اعتقادی  ۱۶۶

۴ – ۱- ۴ – ۳٫ احادیث تاریخی  ۱۶۸

۴ – ۱- ۴ – ۴٫ روایات تفسیری  ۱۷۱

۴ – ۱- ۴ – ۵٫ احادیث علمی  ۱۷۳

۴ – ۲٫ اجماع: ۱۷۶

۴ – ۳٫ عقل گرایی  ۱۸۱

۴- ۳ – ۱٫ ماهیت عقل: ۱۸۳

۴ – ۳ – ۲٫ کاربرد عقل در فقه: ۱۸۳

۴ – ۳ – ۴٫ رابطه عقل و وحی: ۱۸۸

۴ – ۳ – ۵٫ اختلاف شیخ مفید و سید مرتضی در باب عقل  ۱۹۱

۴ – ۳ – ۶٫ نکته ای در باب اصطلاح قیاس و اجتهاد: ۱۹۳

۵ – ۱٫روشهای شرح و فهم حدیث   ۱۹۷

۵ – ۱ – ۱٫ تحقیق و بررسی در صدور حدیث   ۱۹۹

۵ – ۱  – ۱ – ۱٫ تقطیع نادرست   ۱۹۹

۵ – ۱ – ۱ – ۲٫ توهم راویان در نقل متن  ۲۰۰

۵ – ۱ – ۱ – ۳٫ تصحیف   ۲۰۰

۵ – ۱  – ۱ – ۴٫ اختلاف الفاظ و تباین معانی  ۲۰۱

۵ – ۱ – ۲٫ بررسی مورد صدور حدیث   ۲۰۲

۵ – ۱ – ۳٫ بهره گیری از دانشهای ادبی  ۲۰۳

۵ – ۱ – ۳  – ۱٫ توجه به قواعد نحوی  ۲۰۴

۵ – ۱ – ۳ – ۲٫ توجه به معانی مختلف حروف   ۲۰۵

۵ – ۱ – ۳  – ۳٫ توجه به مدلولات لغوی و اصطلاحی  ۲۰۵

۵ – ۱ – ۳ – ۴ . استفاده از دلالت معانى لغوى و ادبى  ۲۰۶

۵ – ۱ – ۳ – ۵٫ بازکاوی معانی اصلی واژه ها ۲۰۷

۵ – ۱ – ۳ – ۶٫ حمل کلام بر مجاز و کنایه ۲۰۸

۵ – ۱ – ۳ – ۷٫ حمل کلام بر تشبیه و استعاره ۲۰۹

۵ – ۱ – ۳ – ۸٫ حمل کلام بر مبالغه ۲۰۹

۵ – ۲٫ مبانی و روشهای نقد حدیث   ۲۱۰

۵ – ۲ – ۱٫ نقد سندی احادیث   ۲۱۲

۵ – ۲ – ۱ – ۲ – ۱٫ اصطلاحات حدیث شناختی در آثار اندیشمندان بغداد ۲۲۲

۱ – حدیث، خبر، اثر  ۲۲۲

۲ – خبر مسند  ۲۲۳

۳ – حدیث موثق  ۲۲۳

۴ – حدیث مستفیض    ۲۲۳

۵ – حدیث مشهور ۲۲۳

۶ – حدیث مرسل  ۲۲۴

۷ – حدیث مضطرب   ۲۲۵

۸ – حدیث شاذّ ۲۲۵

۹ – حدیث موضوع  ۲۲۵

۱۰ – حدیث معنعن  ۲۲۵

۵ – ۲ – ۱ – ۲ – ۲٫ طرق تحمل حدیث   ۲۲۶

۴ – وجاده ۲۲۷

۷ – املاء ۲۲۸

۵ – ۲ – ۲٫ نقد محتوایی احادیث   ۲۲۸

۵ – ۲ – ۲ – ۱٫ مبانی ترجیح روایات از دیدگاه دانشمندان مکتب بغداد ۲۳۱

– ترجیح روایت بر مبنای طرق تحمل حدیث   ۲۳۴

– ترجیح روایت بر مبنای شرایط حدیث   ۲۳۵

۵ – ۲ – ۲ – ۱ – ۲٫ مرجحات خارجی  ۲۳۵

۱-  عدم مخالفت با قرآن  ۲۳۵

– اخبار آحاد و تخصیص عمومات قرآن  ۲۳۶

–  نسخ قرآن با خبر واحد  ۲۳۸

–  نسخ سنت به سنت   ۲۳۹

۲ –  عدم تعارض با سنت   ۲۴۱

۳ – عدم تعارض با اجماع  ۲۴۱

۴ –  عدم تعارض با عقل  ۲۴۲

۵ –  تعدّد راویان و صفات آنان  ۲۴۲

۶ –  مخالفت با عامّه ۲۴۳

۷ – شهرت روایی  ۲۴۴

۸ –  شهرت عملی  ۲۴۴

۹ – عدم تعارض با احکام فقهی  ۲۴۴

  1. عدم تعارض روایت با اصول اخلاقی ۲۴۵

۵ – ۲ – ۲ – ۲٫ شیوه های جمع و تأویل اخبار ۲۴۶

۱ –  بیان معانی اخبار ۲۴۶

۲ –  حمل بر رخصت‏ ۲۴۷

۳ – حمل بر ضرورت‏ ۲۴۸

۴ –  حمل اِخبار بر انشا ۲۴۸

۵ – حمل مجمل بر مفصل  ۲۴۹

۶ –  حمل مطلق بر مقیّد  ۲۵۰

۷ – حمل عامّ بر خاص    ۲۵۰

۸ –  بیان دلالت الفاظ ظاهر در وجوب   ۲۵۱

۹ –  بیان دلالت الفاظ ظاهر در حرمت   ۲۵۲

۱۰ – حمل بر تقیه ۲۵۲

فصل ششم  ۲۵۵

ویژگیهای مکتب حدیثی بغداد ۲۵۵

۶- ۱٫طرح بحث   ۲۵۶

۶-۲٫ حضور نام آوران مکتب تشیع  ۲۵۷

۶-۳٫ پایه گذاری دانشهای حدیث شناختی  ۲۵۸

۶ -۴٫ اندیشه های تقریب گرایانه ۲۶۰

۶-۴- ۲٫ برپایی جلسات بحث و مناظره ۲۶۲

۶- ۴- ۳٫ اهتمام به فقه مقارن  ۲۶۴

۶- ۵٫گسترش اندیشه های کلامی و عقل گرایانه ۲۶۶

۶- ۵- ۱٫ تأسیس علم کلام ۲۶۷

۶ – ۵- ۲٫ نگارش کتب اصولی  ۲۶۸

۶- ۵ – ۳٫ رویکرد به فقه تفریعی  ۲۷۰

۶-      ۴- ۴٫ تدوین تفاسیر اجتهادی  ۲۷۲

۶- ۵- ۵٫ اعتبار بخشی به علم و یقین  ۲۷۳

۶– ۵– ۶٫ مقابله با حدیث گرایی قمیان  ۲۷۵

۶- ۵- ۶- ۱٫ سهو النبیّ  ۲۷۹

۶- ۵- ۶- ۲٫ غلوّ  ۲۸۴

۶- ۵-  ۶- ۲- ۱٫ نقد عقاید غلات از دیدگاه دانشمندان مکتب بغداد ۲۸۶

۶- ۵- ۶- ۲- ۲٫ اختلاف مکاتب قم و بغداد دربارۀ حدّ غلو  ۲۹۶

۶- ۵- ۶- ۳٫ عدد و رؤیت   ۲۹۸

خاتمـه ۳۰۰

کتابنامه ۳۰۶

 

 

پیشگفتار

انتخاب هدفمند موضوع پژوهشنامه به عنوان مهمترین دستاورد تلاش دانشجو در دورۀ تحصیلات تکمیلی، نقش مهمی را در شکل گیری شخصیت علمی و پژوهشی فرد ایفا می نماید. اگرچه در مرحلۀ نخست و در مطلوب ترین حالت، انتخاب موضوع بر عهدۀ پژوهشگر است، اما این مهم، امری است که به دلیل فقدان تخصص و آگاهی کافی در مراحل آغازین پژوهش امکانپذیر نیست. از این رو، برای انتخاب موضوع بهترین اقدام مشاوره با خبرگان و نخبگان علمی هر فن است.

من نیز چون انتخاب موضوع در خورِ تحقیق را از توانایی خود بیرون می دیدم و نمی خواستم تا به بیان برخی محققان تنها مدرک بگیرم و فراموشش کنم، بهترین راه را در این دیدم تا از محضر استادان ارجمندم بهرۀ وافر گیرم. از این رو، در ماههای آغازین تحصیل عزم خود را جزم کرده و به پیشنهاد استاد ارجمند جناب آقای دکتر طباطبایی، پژوهش در مکاتب حدیثی شیعه را به عنوان موضوع رسالۀ خود برگزیدم و آن را با برخی از محققان برجستۀ قم، استادان فرهیخته آیه الله جناب آقای شیخ محمد رضا جعفری، حجه الاسلام و المسلمین جناب آقای سید علی حسینی میلانی و  حجه الاسلام و المسلمین جناب آقای سید محمد رضا جلالی حسینی در میان گذاشتم که بایسته است در همین جا، از آن بزرگواران که وقت گرانبهایشان را در اختیار من نهادند و در آغاز راه نکته های ارزنده ای را گوشزد کردند، تشکر و قدردانی نمایم.

اکنون که در مراحل پایانی نگارش رساله از آغاز راه تحقیق سخن می گویم ، به این نکته اذعان دارم که آنچه برخی استادان عزیز از سنگینی و گستردگی کار گوشزد می کردند، حقیقتی بود که جوانب آن را آن زمان درنیافتم. زیرا ناگفته پیداست که کاوش در باب آراء حدیثی مهمترین، گسترده ترین و کهنترین حوزۀ علمیۀ جهان تشیع با گرایشهای فقهی و کلامی و ناپیوستگی مطالب حدیثی در کتب ایشان وقت گیر و توان فرسا بود، ضمن آن که به توانمندیهای فزونتر و زمانی بیشتر نیاز داشت. امید آن دارم تا لغزشها و کاستیهای این رساله به مدد نقد ارباب معرفت ترمیم و تدارک شود.

پیش از آن که به مباحث اصلی بپردازم، بیان چند نکته ضروری می نماید:

۱ – مراد از اصطلاح مکتب بغداد یا اندیشمندان آن، جامعۀ شیعی مذهب بغداد است. بنابراین، بررسی آراء حدیثی اهل سنت و مقایسه و تطبیق آن با دیدگاههای عالمان شیعه در این پژوهش مدّ نظر نبوده است.

۲ – هدف ما در این پژوهش گردآوری اسامی راویان و محدّثان بغداد و شرح زندگانی آنان نیست، بلکه پس از شناسایی رجال بغداد، اساس کار، بررسی و تحلیل آراء و نظریات حدیثی و روشها و رویکردهای آنان در نقد احادیث است.

۳ – با توجه به این نکته که مکتب بغداد، بیش از آن که یک مکتب حدیثی باشد، صبغۀ کلامی و تا اندازه ای فقهی دارد، بسیاری از مباحث مطرح شده در نگاه اول شاید یک موضوع اصولی یا کلامی به نظر آید، امّا به دلیل ارتباط وثیق علم حدیث با همۀ شاخه های علوم اسلامی، از جنبۀ حدیثی نیز می تواند مورد بررسی قرار بگیرد. به عنوان نمونه مباحثی همچون تعارض اخبار و حجّیّت خبر واحد با آن که در کتابهای اصولی به تفصیل مورد بحث قرار گرفته، در اصل منشأ حدیثی دارد و از این رو، پرداختن به آن لازم می نماید.

۴ – در سراسر این رساله تا آن جا که در توان بوده است کوشش شده تا آراء و نظریّات حدیثی تمامی دانشمندان شیعۀ بغداد در قرن چهارم و پنجم با توجه به آثار موجود آنان مورد بررسی قرار گیرد. امّا با عنایت به محور بودن سه شخصیت برجستۀ آن عصر، شیخ مفید، سیّد مرتضی و شیخ طوسی و آثار فراوان برجای مانده از آنان، بیشترین مطالب این رساله معطوف به دیدگاههای این سه تن است. ضمن آن که آثار برجای مانده از دیگر دانشمندان مکتب بغداد، عمدتاً بازتاب دهندۀ آراء استادان بزرگوارشان بوده و با گرایش فقهی و کلامی به رشتۀ تحریر درآمده است. با این حال، مطالعۀ آثار این شخصیتها نیز از نظر دور نمانده است.

۵ – بررسی دیدگاههای رجالی مکتب بغداد و مطالعه و تحلیل دقیق کتب رجالی برجای مانده از این دوره، موضوع بحث این رساله نمی باشد، اما به فراخورِ نیاز، مطالبی مختصر در توضیح دیدگاههای رجالی محدّثان و متکلّمان بغداد که دخالتی در درک بهتر دیدگاههای فقه الحدیثی و نقد الحدیثی آنان دارد ارائه کرده ایم و بررسی دقیق آراء رجالیان بغداد همچون ابن غضائری، نجاشی و نیز دیدگاههای رجالی شیخ طوسی را به پژوهشی مستقل در این باره وا می گذاریم.

۶ – در بهره گیری و استناد به کتابها سعی بر آن بوده تا به کتبی که در صحّت انتساب آنها به نویسندگانشان تردید وجود دارد تا حدّ امکان استناد نشود؛ از این رو، به کتبی نظیر المحکم و المتشابه منسوب به سیّد مرتضی و الاختصاص منسوب به شیخ مفید استناد نشده است.

۷– برای رعایت اصول ویرایشی و نگارشی و ارجاعات متن و تنظیم کتابنامه، در بیشتر موارد توصیه های کتاب راهنمای نگارش و ویرایش اثر دکتر محمد جعفر یاحقّی و دکتر محمد مهدی ناصح و برای رعایت املای صحیح کلمات توصیه های کتاب غلط ننویسیم اثر جناب آقای ابوالحسن نجفی را به کار بسته ایم. کتابنامه نیز بر اساس اسامی اشهر مؤلّفان، مطابق با معیار مستند مشاهیر کتابخانۀ ملّی تنظیم گشته است. در حروفچینی و صفحه آرایی متن نیز «شیوه نامۀ حروفچینی رساله» که به تأیید دانشکده رسیده، مدّ نظر بوده است. همچنین ضبط صحیح کلمات بر مبنای کتاب فرهنگ اعلام تاریخ اسلام اثر جناب آقای دکتر غلامرضا تهامی به دست داده شده است.

***

در ختام، خداوند متعال را شاکرم که مرا توفیق داد تا گامی هرچند خرد در جهت آشنایی با معارف ناب شیعی بردارم، باشد که راه شناسایی و شناساندن آموزه های تشیع را بر من هموار سازد. نیز ثناگوی الطاف و عنایات پیامبر اکرم ۶ و ائمۀ معصومین: به ویژه ولی نعمتمان حضرت ابوالحسن علی بن موسی الرضا – علیه آلاف التحیه و الثناء – و حضرت ولی عصر – ارواحنا له الفداء – هستم که هرچه دارم از آستانشان دارم.

بایسته است که از حمایتهای بی دریغ استاد فرزانه جناب آقای دکتر سید کاظم طباطبایی، که از انتخاب موضوع تا پایان نگارش این رساله مرا مرهون لطف و عنایت خویش قرار دادند و انجام این پژوهش به پیشنهاد و با راهنماییهای ارزندۀ ایشان سامان پذیرفت، تشکر و قدردانی نمایم.

نیز وظیفۀ خود می دانم مراتب سپاس و قدردانی خود را از استاد ارجمند حجه الاسلام و المسلمین جناب آقای حسن نقی زاده که این رساله را با دقّت نظر مطالعه کرده و با طرح دیدگاههای عالمانۀ خود همواره الهام بخش من بودند، ابراز نمایم. روشن است که این پژوهش بدون رهنمودها و نظرات آن بزرگواران به ثمر نمی رسید.

همچنین سپاسمندی خود را از استادان ارجمند و بزرگوارانی که مصدّع اوقات شریفشان بودم، و پدر و مادر عزیزم که هماره پشتیبان و یاورم بوده اند، ابراز می نمایم. از خداوند متعال سعادت و سلامت ایشان و توفیق خدمت گزاری به ساحت مقدس امام عصر (عج) را خواهانم.

 

 

مقدمات

 

1 – ۱٫ معرفی پژوهش

شناخت و تحلیل مکاتب حدیثی، یکی از مباحث مهم در تاریخ تلاشهای حدیث شناختی و ادوار فقه و اجتهاد به شمار می رود.

مقصود از مکتب[۱] یا مدرسۀ حدیثی، دیدگاههای خاص و خط مشی فکری حاکم بر یک حوزۀ حدیثی است که در طیّ تاریخ با مرکزیّت علمی برخی مناطق همراه بوده است. در این جریان حضور اندیشمندان برجسته، تضارب آراء و نظریات، حوادث تاریخی و غیره نقش بسزایی در تکوین و رشد یک مکتب ایفا می کند.

مطالعۀ مبانی و ویژگیهای مکاتب حدیثی ما را در بررسی نظریه های دانشوران یاری خواهد رساند و پیوندهای نادیده میان نظریه و محیط را آشکار می سازد. زیرا بسیاری از نظریه های علمی بنابر مقتضای زمان و مکان شکل گرفته است. از این رو، آشنایی با جریانهای فکری و اجتماعی زمینۀ فهم و درک عمیقتر نظریه ها و چگونگی شکل گیری آنها را فراهم می آورد.

در این میان مکتب بغداد از مهمترین مراکز علمی است که در سده های اولیه، در رشد و توسعۀ علوم حدیث مؤثر بوده و مبانی و ویژگیهای آن با دیگر مکاتب حدیثی، به ویژه مکتب قم، تفاوت دارد.

این مکتب در قرن دوم با تأسیس شهر بغداد به منصّۀ ظهور رسید و اوج فعّالیّت آن در نیمۀ اول قرن پنجم هجری، در عصر طلایی تاریخ فرهنگ اسلام، با حضور اندیشمندان برجسته و اثرگذار جهان تشیع، همچون شیخ مفید، سیّد مرتضی و شیخ طوسی نمودار گشت. سرانجام در سال ۴۴۸ ق. در پی سقوط دولت آل بویه، با هجوم برخی گروههای افراطی اهل سنت به خانه و کتابخانۀ شیخ طوسی و در نتیجه مهاجرت شیخ به نجف اشرف، مرکزیت علمی بغداد از میان رفت و هرگز نتوانست شکوه و عظمت علمی خود را دیگربار احیا کند.

 

۱ – ۲٫ ضرورت، اهمّیّت و اهداف تحقیق

در بررسی تاریخ حدیث و فهم چگونگی تطوّر و تحوّل آن، همواره به چند مرکز ثقل اصلی بر می خوریم که نقش اساسی در شکل گیری جریانهای مختلف حدیثی داشته است. یکی از مراکز ثقل، بغداد می باشد که مدرسۀ حدیثی بغداد در آن تکوین یافته، رشد و توسعه پیدا کرده و موجب پدیدار شدن نگرشی نوین در این عرصه گشته است. همچنین این مکتب شخصیتهای برجسته ای را پرورده  است که هر یک به نوبۀ خود در گسترۀ زمانی معینی بر حوزۀ فکر و اندیشۀ اسلامی تأثیر شگرفی برجای نهاده اند. امّا با وجود اهمّیّت این مدرسۀ علمی، متأسفانه ابعاد و جوانب آن به شایستگی کاویده نشده و تا آن جا که پژوهنده بررسی کرد، جز آثاری در خصوص احوال برخی شخصیتهای علمی شیعی این ناحیه، نگاشتۀ معتبر و جامعی در تحلیل آراء و اندیشه های حدیثی آنان به رشتۀ تحریر در نیامده است. از این رو،……………………

 

12000 تومان – خرید