بنام خدا

عنوان

قواعد تفسیر در منهج الصادقین

مقدمه:

قرآن کریم کامل ترین و جامع ترین و آخرین پیام الهی برای دستیابی بشر به سعادت و رستگاری و مایه هدایت تمام انسان ها است«هُدًى لِّلنَّاسِ»[۱] و چگونگی برخورداری از این هدایت در گرو فهم و کشف رموز این کتاب الهی است و کشف این رموز تنها از طریق فهم صحیح آن به دست می آید.

بدین جهت خداوند خود را معلم و مفسّر قرآن معرفی کرده است(الرَّحْمَنُ* عَلَّمَ الْقُرْآنَ)[۲]، به علاوه آیات قرآن نیز خود مبین و مفسّر یکدیگر هستند؛ در مرحله بعد رسول خدا برای اصحاب و یاران خویش آیات قرآن را تبیین می کرده است تا آن ها از هدایت این کتاب برخوردار شوند و خداوند تفسیر و تبیین قرآن را یکی از وظایف پیامبر۹بیان کرده است.(وَأَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ)[۳]؛ بعد از پیامبر۹نیز به تبع ایشان اهل بیت۳به تفسیر و تبیین قرآن پرداخته اند و در طول دوران حیات خویش به رهنمود های آن توجه داشته و برای اصحاب و یاران خویش آن را بیان کرده اند؛ تفسیری که توسط پیامبر۹و ائمه۳بیان می شد به دلیل اتصال علم آن ها به علم الهی از هر گونه خطا و اشتباه عاری بود.

دانشمندان و مفسّران شیعه نیز در طول تاریخ تحت آموزش اهل بیت۳به تفسیر قرآن همت گماشتند و آثار جاودانه ای از خود به جای نهادند اما با وجود تلاش های فراوان صورت گرفته از سوی این مفسّران باز هم تفسیر قرآن در طول تاریخ دچار ضعف ها و نقص هایی شده است و این امر را می توان نتیجه عدم توجه کافی به رعایت قواعد و ضوابط تفسیر دانست. قواعد تفسیر، قوانین و ضوابط کلی ای هستند که مفسّر باید با در نظر گرفتن آن ها اساس و شالوده تفسیر خویش را پی ریزی کند و بر اساس آن ها به تفسیر قرآن بپردازد؛ به گونه ای که عدم رعایت آن ها موجب خطا و اشتباه در تفسیر خواهد شد. برخی از قواعد تفسیر عبارتند از: توجه به قرائت صحیح، در نظر گرفتن مفردات و تبیین آن ها، توجه به قواعد و ادبیات عرب، توجه به قراین و در نظر گرفتن انواع دلالت ها.

تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین اثر مفسّر گرانقدر ملا فتح الله کاشانی از مفسّران شیعی قرن دهم هجری، تفسیری است که ما در این پژوهش به بررسی آن از حیث رعایت قواعد تفسیر خواهیم پرداخت.

این تفسیر که به زبان فارسی نگاشته شده است، بدون شک یکی از بهترین و جامع ترین تفاسیر فارسی تالیف شده در عصر خویش بوده است.

در پژوهش حاضر که در هفت فصل نگاشته شده است در فصل نخست به بیان مفاهیم و کلیات از قبیل تفسیر، قواعد تفسیر و لزوم توجه به آن ها می پردازیم؛ در فصل دوم نگاهی به زندگی ملا فتح الله صاحب تفسیر منهج الصادقین و دیگر آثار وی داریم و در فصل سوم تا هفتم نیز به بررسی پنج قاعده تفسیری بعنی در نظر گرفتن قرائت صحیح، توجه به مفردات، توجه به قواعد ادبی، توجه به قراین، در نظر گرفتن انواع دلالت ها، در تفسیر منهج الصادقین و میزان رعایت آن ها در این تفسیر خواهیم پرداخت.

در زمینه قواعد تفسیر کتب و مقالاتی تالیف شده است مانند «قواعد التفسیر لدی الشیعه والسنه» اثر محمد فاکر میبدی، «قواعد التفسیر جمعاً و دراسهً» از خالدبن عثمان سبت، «اصول التفسیر و قواعده» از خالد عبدالرحمن عک، و «روش شناسی تفسیر قرآن» از علی اکبر بابایی که در فصل دوم آن به بیان هفت قاعده کلی از قواعد تفسیر پرداخته است. اما این آثار تنها به ذکر قواعد تفسیر پرداخته و تفسیر خاصی را از حیث رعایت این قواعد مورد بررسی قرار نداده اند.

در مورد رعایت قواعد تفسیر در منهج الصادقین، با وجود این که این تفسیر حاوی مطالب تفسیری رفیع و در خور تامل بسیاری است، باید گفت آن گونه که شایسته است، مورد بررسی قرار نگرفته است و با تحقیقی که درباره کتب و مقالات و پایان نامه هایی که در رابطه با ملا فتح الله کاشانی و تفسیر منهج الصادقین انجام گرفته، روشن می شود که اکثر این آثار به منهج و روش تفسیری آن اشاره کرده اند و قواعد مورد استفاده در این تفسیر را بررسی نکرده اند.

از این رو ما در این پژوهش اولاً حوزه تحقیق را به تفسیر منهج الصادقین و ثانیاً به قواعد مورد استفاده در این تفسیر محدود کرده ایم و به این جهت، اشکالی که در آثار فوق دیده می شود، سعی شده که در این تحقیق بر طرف شود.

به امید آن که پژوهش حاضر بتواند در مراکز علمی به عنوان مقدمه ای برای آشنایی بیشتر قرآن پژوهان با این تفسیر و زمینه ای برای ورود به بحث تفسیری، مورد استفاده قرار گیرد.

 

 

 

فصل اول: کلیات و مفهوم شناسی

۱- کلیات

   ۱-۱- بیان  مسأله

قرآن کریم در بر دارنده برنامه جامع سعادت و رستگاری بشر است و از این رهگذر انسان را هدایت و راهنمایی می کند (هُدًى لِّلنَّاسِ)[۴]« [کتابى ] که مردم را راهبر و [متضمن] است». خداوند متعال برای فهم قرآن کریم و بهره مندی بشر از هدایت آن، دستور به تدبّر و تفکّر در آیات خویش داده است. اما چون قرآن دارای مراتب مختلف فهم، بطون، تاویل، ایجاز، استعاره، و اموری از این قبیل است همه مردم نمی توانند به کنه همه معانی و مفاهیم قرآن پی ببرند بلکه برای فهم دقیق کلام وحی بی نیاز از مراجعه به کتب تفسیری نیستند یکی از این تفاسیر، تفسیر ارزشمند منهج الصادقین فی الزام المخالفین اثر ملا فتح الله کاشانی است. از آن جا که برای فهم دقیق قرآن مانند هر کلام دیگری باید ضوابط و و قواعدی را رعایت کرد که پایه های اساسی استنباط و فهم آن به شمار می آید، از این رو ارزش هر تفسیری بستگی به رعایت قواعد تفسیر دارد تا برداشت های تفسیری مفسّر مطابق با مقاصد الهی آیات باشد. مراد از قواعد تفسیر هم مجموعه ای از قوانین و ضوابط کلی ای است، که واسطه فهم قرآن قرار می گیرد و چهار چوب و قوانین اصلی تفسیر را بیان می کند تا مفسّر در هنگام تفسیر با رعایت آن ها و بر طبق آن ها به تبیین و تفسیر کلام الهی بپردازد. از این رو بر آن شدیم تا این تفسیر گرانسنگ را از حیث رعایت برخی قواعد تفسیر مورد بررسی قرار دهیم.

این قواعد طیف گسترده ای از قوانین و مقررات را در بر می گیرد. برخی از قواعد که در این تحقیق مورد بررسی قرار خواهد گرفت عبارتند از: قاعده توجه به قرائت صحیح آیات، توجه به مفردات و تبیین آن ها، در نظر گرفتن قواعد ادبیات عرب، توجه به قراین تفسیر و قاعده توجه به دلالت های کلام.  

 

 

 

۱-۲- علت انتخاب موضوع، اهمیت و فایده آن

می دانیم که قرآن کریم آخرین و کامل ترین رهنمود خداوند برای دست یابی به سعادت و رستگاری بشر است.  بهره مندی او از این اقیانوس بی کران در گرو فهم و تفسیر صحیح آیات الهی است و با این که مفسّران گرانقدر با به کار گیری شیوه های مختلف تفسیری از جمله تفسیر روایی، قرآن به قرآن، اشاری، عرفانی و … به تفسیر قرآن پرداخته اند، نمی توان ادعا کرد که حاصل این زحمات تفسیری کامل و خالی از هر نوع خطا یا اشتباه و انحرافات تفسیری است و به جرات می توان گفت یکی از دلایل مهم این اشتباهات و انحرافات عدم توجه کافی به قواعد و ضوابط تفسیری است. قواعدی که در صورت بی توجهی به آن ها مفسّر گرفتار تفسیر به رای شده و از ارزشمندی تفسیر او کاسته می شود.

علاوه براین، اعتماد به یافته های مفسّران اهمیت این موضوع را دو چندان می سازد؛ چرا که بهره مندی از هدایت قرآن و رسیدن به سعادت جز بر مبنای شناخت صحیح و تفسیر دقیق کلام الهی میسر نیست و این مهم فقط در سایه رعایت قواعد تفسیر از سوی مفسّران در استنباط مراد الهی از آیات قرآن میسر است. از این جهت بر آن شدیم تا با انتخاب این موضوع هم اهمیت رعایت قواعد تفسیر را بررسی کنیم و هم با برجسته کردن نقاط قوت تفسیر گرانسنگ منهج الصادقین، توجه دوست داران تفسیر را هر چه بیشتر به آن جلب کنیم و قدم نا چیزی در جهت قدردانی از این مفسّر بزرگ و ارج نهادن به تفسیر وی برداریم.

 

1-3- سابقه پژوهش

آثاری که به قواعد تفسیر و تفسیر منهج الصادیقین پرداخته اند، به چند دسته تقسیم می‌شوند، که عبارتند از:

۱-۳-۱- کتب قواعد تفسیر

راجع به قواعد تفسیر و لزوم به کار گیری آن ها توسط مفسّر، کتب و مقالات مختلفی تدوین و تالیف شده است مانند «قواعد التفسیر لدی الشیعه والسنه»از محمد فاکر میبدی، «منطق تفسیر قرآن- مبانی و قواعدتفسیر قرآن»، از محمد علی رضایی اصفهانی، «قواعد التفسیر جمعاً و دراسهً» از خالدبن عثمان سبت، «اصول التفسیر و قواعده» ازخالد عبدالرحمن عک، و «روش شناسی تفسیر قرآن» از علی اکبر بابایی که در فصل دوم آن به بیان هفت قاعده کلی از قواعد تفسیر پرداخته است.

 

 

1-3-2- آثار (کتب، پایان نامه و مقاله) درباره تفسیر منهج الصادقین

 اما در مورد رعایت قواعد تفسیر در منهج الصادقین، با وجود این که این تفسیر حاوی مطالب تفسیری رفیع و در خور تامل بسیاری است، باید گفت آن گونه که شایسته است، مورد بررسی قرار نگرفته است و با تحقیقی که درباره کتب و مقالات و پایان نامه هایی که در رابطه با ملا فتح الله کاشانی و تفسیر منهج الصادقین انجام گرفته، روشن می شود که اکثر این آثار به منهج و روش تفسیری ایشان اشاره کرده اند که از جمله می توان کتاب«المفسّرون حیاتهم و منهجهم» اثر سید محمد علی ایازی و مقدمه علامه شعرانی بر تفسیر منهج الصادقین و تعدادی مقاله و پایان نامه دیگر را نام برد. از این میان فقط برخی از کتب و مقالات و پایان نامه هایی برخوردیم که به گونه ای بحث قواعد تفسیر منهج الصادقین را در خلال مباحث خود آورده و به طور مستقل به بررسی آن نپرداخته اند. در این جا به برخی از این آثار اشاره می کنیم. در کتاب «ملا فتح الله کاشانی و تفسیر منهج الصادقین» تالیف شهناز شایانفر که درچهار فصل نوشته شده است در فصل اول و دوم به شرح حال مولف و معرفی تفسیر منهج الصادقین پرداخته و در همان فصل عنوانی با نام «پاره ای از قواعد تفسیر منهج الصادقین» آورده و در حد پنج صفحه پاره ای از قواعد این تفسیر را بیان کرده است. در فصل سوم سیمای کلامی و نمونه های تفسیری از منهج الصادقین را آورده است. پایان نامه ای تحت عنوان «اهم افکار کلامی در تفسیر منهج الصادقین» توسط علی اصغر کریمی نگاشته شده که در خلال مباحث گاهی به قواعد تفسیر در منهج الصادقین اشاره می کند. پایان نامه دیگری نیز با عنوان«نقد و بررسی تفسیر منهج الصادقین» نوشته اصغر معظم وجود دارد که در آن پس از شرح حال مفسّر و آثار او مباحث فقهی، تاریخی، شأن نزول و مبحث قرائت در این تفسیر مورد بررسی قرار می گیرد. مقالات تقریبا خوبی در مورد منهج الصادقین به نگارش در آمده است ولی در اکثر آن ها فقط روش تفسیر منهج الصادقین مورد بررسی قرار گرفته است. به عنوان نمونه دو مورد از این مقالات را ذکر می کنیم. مقاله «نگاهی به تفسیر منهج الصادقین» تالیف حسین ستار که در آن پس از معرفی مولف و آثارش برخی ویژگی های تفسیر منهج الصادقین را شمرده است، مقاله«روش شناسی تفسیر منهج الصادقین» نوشته حمید رضا فهیمی تبار که در این مقاله نیز فقط به بررسی روش های تفسیری منهج پرداخته شده است. همچنین مقاله«روش شناسی تفسیر منهج الصادقین» تالیف علی خادم پیر، وی بعد از شرح حال مفسّر، شیوه تفسیری و برخی مباحث تفسیری را مورد بررسی قرار می دهد.

با توجه به مطالب فوق روشن می شود که تحقیقات انجام شده در مورد ملا فتح الله کاشانی و تفسیر منهج الصادقین در حد روش شناسی بوده و…………………………

 

12000 تومان – خرید