پایان نامه کارشناسی ارشد با عنوان تحلیل و بررسی واژه ی «خاموش»در دیوان مولانا

پایان نامه برای درجه کارشناسی ارشد«M.A»

عنوان:

تحلیل و بررسی واژه ی «خاموش»در دیوان مولانا

 

 

چکیده

از آنجا که بخش قابل توجهی از آثار ادبی ما را متون عرفانی تشکیل می دهد؛ و با توجه به اینکه عرفان، دارای زبان خاصّی است که فهم این زبان در گرو کشف و استنباط اصطلاحات  خاصّ آن است، بنابراین بررسی واژگانی که در قالب صنایع و آرایه های ادبی نیز مفهومی رمزی در آثار عرفانی دارند، امری لازم و ضروری است.

در این پژوهش، واژه ی «خاموش» در دیوان شمس، اثر بزرگ و عرفانی مولوی، به عنوان واژه ای رمزی می تواند بیانگر مضامین عرفانی باشد و در قالب صنعت معنوی ادبی( تخلّص) نیز این وظیفه را به خوبی ایفا کند مورد بررسی قرار گرفته است.

نتایج این پژوهش مشخص کرد که این واژه می تواند تخلّص مولوی باشد؛ با این تفاوت که مولوی در این زمینه نیز، مانند سایر موارد، در غزل، نوآوری کرده و تخلّص خود را در مقام نماد و تأویل قرار داده؛ نه در عین واژه.

این تحقیق نشان می دهد که این واژه، رمزی و عرفانی بوده و دلایل متعددی در اهمیّت و توجّه به این عملکرد ( خاموشی)، مطرح شده که دلایل اجتماعی، معایب و نقایص موجود در گفتار و فضایل و ویژگی ها و نتایج حاصل از خاموشی، از مهمترین آنهاست.

واژه های کلیدی: خاموشی، مولوی، غزل، شمس تبریزی

 

 

 

 

 

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                                  صفحه

فصل اول : کلیات

۱-۱: درآمد                                                                                                      ۲

۱-۲: بیان مسئله                                                                                                         ۲

۱-۳: اهمیت پژوهش                                                                                          ۳

۱-۴: پرسش های پژوهش                                                                                    ۳

۱-۵: پیشینه ی پژوهش                                                                                       ۳

۱-۶: فرضیه های پژوهش                                                                                             ۴

۱-۷: هدف های پژوهش                                                                                               ۴

۱-۸: روش پژوهش                                                                                           ۵

فصل دوم: تحلیلی بر زندگی مولوی و خاندان بهاءولد ( اوضاع سیاسی …. و اجتماعی)

۲-۱: در آمد                                                                                                     ۷

۲-۲: اوضاع سیاسی ایران با غلبه ی سلجوقیان(۴۳۱ق)                                                ۷

۲-۲-۱: سلاجقه و تصوف                                                                                             ۹

۲-۲-۲-: خانقانها، کرسی سیاسی                                                                                      ۱۱

۲-۲-۳: سلاجقه، سیاست مذهبی و خلفا                                                                     ۱۳

۲-۲-۴: وضع علوم در عصر سلجوقی                                                                     ۱۵

۲-۲-۴-۱: علوم شرعی                                                                                       ۱۵

۲-۲-۴-۲: علوم عقلی                                                                                         ۱۶

۲-۲-۴-۳: علوم ادبی                                                                                          ۱۷

۲-۲-۵: زبان فارسی، زبان رسمی سلجوقیان                                                              ۱۷

۲-۲-۶: سلاجقه ی روم( آسیای صغیر)                                                                    ۱۸

۲-۲-۷: عوامل زوال و سقوط سلاجقه                                                                      ۱۹

۲-۳: مغولان و انقراض خوارزمشاهیان                                                                    ۲۰

۲-۴: بهاء ولد                                                                                                   ۲۲

۲-۴-۱: معارف( فواید والد)                                                                                  ۲۵

۲-۵: زندگی نامه ی مولوی                                                                                   ۲۷

۲-۵-۱: مولوی جانشین بهاءولد و برهان الدین                                                            ۲۸

۲-۵-۲: شمس تبریزی                                                                                        ۳۳

۲-۵-۳: عصر شمس و تصوّف                                                                              ۳۶

۲-۵-۴: دیدار شمس و مولانا                                                                                 ۴۰

۲-۵-۵: انقلاب روحی مولانا                                                                                 ۴۳

۲-۵-۶: قریحه ی شعر و سخن پردازی در مولانا                                                                  ۴۴

۲-۵-۷: مولانا و انگیزه ی شاعری                                                                                   ۴۷

۲-۵-۸: موعظه و تحقیق در شعر                                                                                     ۴۸

۲-۵-۹: بهاءولد و شاعری                                                                                             ۵۰

۲-۵-۱۰: تأثیر قدما بر شعر مولانا                                                                                    ۵۲

۲-۵-۱۱: آگاهی در شعر مولانا                                                                              ۵۴

۲-۵-۱۲: مولانای عارف و شمس مخاطب گزین                                                                   ۵۵

۲-۵-۱۳: عشق دو جانبه ی مولانا و شمس                                                                          ۵۷

۲-۵-۱۴: سماع و مولانا                                                                                                ۵۹

۲-۵-۱۵: علم از دیدگاه مولانا                                                                                ۶۲

۲-۵-۱۶: خلفای مولانا                                                                                        ۶۵

۲-۵-۱۶-۱: صلاح الدین فریدون قونوی ( زرکوب)                                                               ۶۵

۲-۵-۱۶-۲: حسام الدین چلبی                                                                                ۶۸

۲-۵-۱۶-۳: سلطان ولد                                                                                        ۷۱

۲-۵-۱۷: معاصران و قدرتمندان عصر مولانا                                                             ۷۳

۲-۵-۱۸: پایان زندگی مولانا                                                                                 ۷۴

فصل سوم: بررسی واژه ی «خاموش» در جایگاه تخلّص در دیوان شمس

۳-۱: درآمد                                                                                                      ۷۷

۳-۲: تخلّص در لغت نامه ها                                                                                 ۷۷

۳-۲-۱: لغت نامه ی دهخدا                                                                                   ۷۷

۳-۲-۲: فرهنگ معین                                                                                         ۷۸

۳-۲-۳: فرهنگ عمید                                                                                         ۷۸

۳-۳: تخلّص در قصیده                                                                                        ۷۸

۳-۴: تخلّص در غزل                                                                                         ۷۹

۳-۵: هدف از کاربرد تخلّص                                                                                ۷۹

۳-۶: چگونگی انتخاب تخلّص                                                                               ۸۰

۳-۷: یک شاعر با دو تخلّص                                                                                ۸۰

۳-۸: تخلّص در شعر مولوی                                                                                 ۸۱

۳-۸-۱: دیدگاه اول: «خاموش» تخلّص مولوی                                                            ۸۱

۳-۸-۱-۱: دکتر شفیعی کدکنی                                                                                ۸۲

۳-۸-۱-۲: دکتر عبدالحسین زرین کوب                                                                    ۸۲

۳-۸-۱-۳: استاد بدیع الزمان فروزانفر                                                                      ۸۲

۳-۸-۱-۴: علی دشتی                                                                                         ۸۳

۳-۸-۱-۵: دکتر عباس کی منش                                                                             ۸۳

۳-۸-۱-۶: لغت نامه ی دهخدا                                                                                ۸۳

۳-۸-۲: ( دیدگاه دوم):«خاموش»تخلّص مولوی نیست                                                   ۸۳

۳-۸-۲-۱: دکتر قدمعلی سرامی                                                                              ۸۳

۳-۸-۲-۲: دکتر ذبیح الله صفا                                                                                ۸۵

فصل چهارم

۴-۱درآمد                                                                                                        ۸۷

۴-۲خاموش و تعابیر گوناگون آن                                                                                     ۸۷

۴-۲-۱اَخرس                                                                                                   ۸۷

۴-۲-۲اسب سخن نراندن                                                                                               ۸۷

۴-۲-۵ الکن                                                                                                    ۸۸

۴-۲-۴بس کردن                                                                                                ۸۸

۴-۲-۵بستن راه گفتار                                                                                          ۸۹

۴-۲-۶بیزاری از زبان                                                                                        ۸۹

۴-۲-۷بی زبان بودن                                                                                           ۸۹

۴-۲-۸ بی سخنی                                                                                               ۹۰

۴-۲-۹ترک زبان                                                                                                        ۹۰

۴-۲-۱۰تن زدن                                                                                                ۹۰

۴-۲-۱۱توبه زگفتار                                                                                           ۹۱

۴-۲-۱۲چنگ از گفت برداشتن                                                                              ۹۱

۴-۲-۱۳خشک آوردن                                                                                         ۹۱

۴-۲-۱۴دست بر لب نهادن                                                                                    ۹۱

۴-۲-۱۵دم مزن                                                                                                ۹۲

۴-۲-۱۶دم در کش                                                                                             ۹۲

۴-۲-۱۷دهان بستن                                                                                            ۹۲

۴-۲-۱۸زبان دادن                                                                                             ۹۳

۴-۲-۱۹زبان در کشیدن                                                                                       ۹۳

۴-۲-۲۰زبان بستن                                                                                             ۹۳

۴-۲-۲۱سخن رها کردن                                                                                                ۹۴

۴-۲-۲۲سخن نهان داشتن                                                                                     ۹۴

۴-۲-۲۳سکوت                                                                                                ۹۴

۴-۲-۲۴قفل بر دهان                                                                                           ۹۵

۴-۲-۲۵کوته کن سخن را                                                                                     ۹۵

۴-۲-۲۶کوتاه کن دم                                                                                           ۹۵

۴-۲-۲۷گریز از سخن                                                                                        ۹۵

۴-۲-۲۸گفت بی گفتن                                                                                         ۹۵

۲-۲-۲۹کم زنی                                                                                                ۹۶

۴-۲-۳۰لال                                                                                                     ۹۶

۴-۲-۳۱محو شدن گفتار                                                                                                ۹۶

۴-۲-۳۱محو شدن گفتار                                                                                                ۹۶

۴-۲-۳۲مگو سخن                                                                                             ۹۶

۴-۲-۳۳مُهر بر زبان                                                                                         ۹۶

۴-۲-۳۴مُهر بر لب                                                                                            ۹۷

۴-۲-۳۵نفس نزدن                                                                                             ۹۷

۲-۲-۳۶آسمان                                                                                                  ۹۷

۴-۲-۳۷آینه                                                                                                     ۹۷

۴-۲-۳۸بوبکر ربابی                                                                                          ۹۹

۴-۲-۳۹پری و فرشتگان                                                                                               ۹۹

۴-۲-۴۰ترازو                                                                                                  ۱۰۰

۴-۲-۴۱جان و روح                                                                                           ۱۰۰

۴-۲-۴۲چمن                                                                                                    ۱۰۱

۲-۲-۴۳خاک                                                                                                   ۱۰۱

۴-۲-۴۴دریا                                                                                                    ۱۰۲

۴-۲-۴۵ذره                                                                                                    ۱۰۳

۴-۲-۴۶زر                                                                                                     ۱۰۳

۴-۲-۴۷سوسن                                                                                                  ۱۰۴

۴-۲-۴۸شطرنج                                                                                                ۱۰۶

۴-۲-۴۹صدف                                                                                                 ۱۰۶

۴-۲-۵۰عصا                                                                                                   ۱۰۷

۴-۲-۵۱عالم                                                                                                    ۱۰۷

۴-۲-۵۲غنچه                                                                                                   ۱۰۷

۴-۲-۵۳ماهی                                                                                                   ۱۰۹

۴-۲-۵۴مریم                                                                                                   ۱۱۰

۴-۳ متناقض نماهای خاموشی                                                                                ۱۱۲

۴-۳-۱ خامش نالان                                                                                            ۱۱۲

۴-۳-۲خموش پر سخن                                                                                        ۱۱۲

۴-۳-۳خاموش گویا                                                                                            ۱۱۲

۴-۳-۴خامش گویا                                                                                              ۱۱۳

۴-۳-۵ خموش گویا                                                                                            ۱۱۳

۴-۳-۶غوغا در خموشی                                                                                                ۱۱۳

۴-۳-۷فریاد در خاموشی                                                                                                ۱۱۳

۴-۳-۸ گفت بی زبان                                                                                          ۱۱۳

۴-۳-۹ گفت بی گفتار                                                                                          ۱۱۴

۴-۳-۱۰ گویای بی گفتار                                                                                               ۱۱۴

۴-۳-۱۱گویای بی زبان                                                                                                 ۱۱۴

۴-۳-۱۲گویای خمش                                                                                          ۱۱۴

۴-۳-۱۳ ناطق اخرس                                                                                         ۱۱۴

۴-۳-۱۴ناطق بی زبان                                                                                        ۱۱۴

۴-۳-۱۵ نعره در خاموشی                                                                                    ۱۱۵

۴-۵ مفاهیم و دلایل کاربرد واژه خاموش                                                                            ۱۱۵

۴-۵-۱ خاموش                                                                                                 ۱۱۶

۴-۵-۲ خاموشان                                                                                                         ۱۱۶

۴-۵-۳ صابران                                                                                                ۱۱۶

۴-۵-۴ عارفان                                                                                                  ۱۱۷

۴-۵-۵ مردگان                                                                                                 ۱۱۷

۴-۵-۶ مستان                                                                                                   ۱۱۸

۴-۵ -۷خاموشی زبان است                                                                                   ۱۱۹

۴-۵-۸نامهای زبان خاموشی                                                                                 ۱۲۰

۴-۵-۹زبان بی زبانی                                                                                          ۱۲۱

۴-۵-۱۰زبان حال                                                                                              ۱۲۲

۴-۵-۱۱زبان معنوی                                                                                           ۱۲۴

۴-۵-۱۲معایب گفتار و لزوم خاموشی                                                                      ۱۲۴

۴-۵-۱۳گفتار و افشای راز                                                                                   ۱۲۴

۴-۵-۱۴پرگویی و بیهوده گویی در گفتار                                                                             ۱۲۵

۴-۵-۱۵گفتار تنگناست                                                                                       ۱۲۶

۴-۵-۱۶گفتار و جاه طلبی                                                                                    ۱۲۶

۴-۵-۱۷گفتار حجاب درک حقایق                                                                           ۱۲۶

۴-۵-۱۸خطا در گفتار                                                                                         ۱۲۸

۴-۵-۱۹گفتار رسم کهنه                                                                                       ۱۲۸

۴-۵-۱۹زیان و خسران در گفتار                                                                                      ۱۲۸

۴-۵-۲۰شک وتردید در گفتار                                                                                ۱۲۹

۴-۵-۲۱شوم و نامبارک بودن گفتار                                                                         ۱۳۰

۴-۵-۲۲غدر و حیله در گفتار                                                                                ۱۳۰

۴-۵-۲۳کبر و خودبینی در گفتار                                                                                      ۱۳۱

۴-۵-۲۴ملال و خستگی در گفتار                                                                                     ۱۳۱

۴-۵-۲۵ناتوانی الفاظ در بیان معانی                                                                         ۱۳۳

۴-۵-۲۶کتمان اسرار                                                                                          ۱۳۵

۴-۵-۲۷خاموشی از «اسرار و رازها»                                                                    ۱۳۶

۴-۵-۲۸خاموشی از «بیان»                                                                                  ۱۳۷

۴-۵-۲۹خاموشی از «حرف یا سخن عشق                                                                          ۱۳۹

۴-۵-۳۰خاموشی از «گفتنی ها                                                                              ۱۴۰

۴-۵-۳۱خاموشی از «نکته ها                                                                                ۱۴۱

۴-۵-۳۲بیم جان                                                                                                ۱۴۳

۴-۵-۳۳جلوگیری از فتنه  آشوب                                                                                      ۱۴۵

۴-۵-۳۴حفظ اسرار از اغیار و نامحرمان و صاحبان غرض                                                     ۱۴۷

۴-۵-۳۵کژ فهمی و ناتوانی  مخاطب در درک حقیقت                                                    ۱۵۱

۴-۵-۳۶ترس از خیرگی اذهان                                                                               ۱۵۴

۴-۵-۳۷تحسین خلق و خاموشی                                                                              ۱۵۴

۴-۵-۳۸خاموشی و مبارزه                                                                                   ۱۵۵

۴-۵-۳۹ناچاری و خاموشی                                                                                   ۱۵۶

۴-۵-۴۰خاموشی فن و تکنیک                                                                               ۱۵۶

۴-۵-۴۱خاموشی ، فرمان عشق                                                                             ۱۵۶

۴-۵-۴۲کم آزاری در خاموشی                                                                              ۱۵۷

۴-۵-۴۳خاموشی گویا تر از گفتار                                                                                    ۱۵۷

۴-۵-۴۴سخن بسیار در خموشی                                                                             ۱۶۰

۴-۵-۴۵جان و خاموشی                                                                                       ۱۶۲

۴-۵-۴۶خاموشی در محضر جانان                                                                          ۱۶۳

۴-۵-۴۷خاموشی از وصف جانان                                                                                     ۱۶۵

۴-۵-۴۸خاموشی و ثنای جانان                                                                               ۱۶۷

۴-۵-۴۹حقیقت در خاموشی                                                                                  ۱۶۸

۴-۵-۵۰خاموشی و اظهار حقایق                                                                                      ۱۶۸

۴-۵-۵۱خاموشی، کیمیا                                                                                       ۱۶۹

۴-۵-۵۲برهان در خاموشی                                                                                   ۱۶۹

۴-۵-۵۳پیام در خاموشی                                                                                      ۱۷۰

۴-۵-۵۴جمعیت خاطر در خموشی                                                                          ۱۷۱

۴-۵-۵۵کمال در خاموشی                                                                                    ۱۷۱

۴-۵-۵۶مراقبه و خاموشی                                                                                    ۱۷۳

۴-۵-۵۷خامشی و جاودانگی                                                                                 ۱۷۳

۴-۵-۵۸آگاهی و بصیرت در خاموشی                                                                      ۱۷۵

۴-۵-۵۹ادب در خاموشی                                                                                               ۱۷۷

۴-۵-۶۰تسلیم و خاموشی                                                                                      ۱۷۸

۴-۵-۶۱حیرانی و خاموشی                                                                                   ۱۸۰

۴-۵-۶۲اعتماد در خاموشی                                                                                   ۱۸۱

۴-۵-۶۳خاموشی و فخر                                                                                       ۱۸۱

۴-۵-۶۴صبر و خاموشی                                                                                               ۱۸۲

۴-۵-۶۴خاموشی پاسخ احمق و نادان                                                                       ۱۸۴

۴-۵-۶۵غیرت و خاموشی                                                                                              ۱۸۴

۴-۵-۶۶نور خاموشی                                                                                          ۱۸۵

۴-۵-۶۷خاموشی، درمان                                                                                               ۱۸۶

۴-۵-۶۸خاموشی و شادی                                                                                     ۱۸۷

۴-۵-۶۹خاموشی قابل مدح مدح و ستایش                                                                            ۱۸۷

۴-۵-۷۰عزت در خاموشی                                                                                    ۱۸۸

۴-۵-۷۱خاموشی جان افزاست                                                                               ۱۸۸

۴-۵-۷۲خاموشی و ستاری                                                                                   ۱۸۸

۴-۵-۷۳خاموشی تلخ و ناگوار                                                                               ۱۸۹

۴-۵-۷۴خاموشی و تأثیر گذاری                                                                                       ۱۸۹

۴-۵-۷۵خاموشی معجزه آفرین                                                                               ۱۸۹

۴-۵-۷۶بی نیاز در خاموشی                                                                                 ۱۹۰

۴-۵-۷۷هنر در خاموشی                                                                                               ۱۹۰

۴-۵-۷۸خاموشی ابداع و نوآوری                                                                                     ۱۹۰

۴-۵-۷۹خاموشی و عصمت                                                                                  ۱۹۱

۴-۵-۸۰حضور در خاموشی                                                                                 ۱۹۱

۴-۵-۸۱یکرنگی در خاموشی                                                                                ۱۹۱

۴-۵-۸۲فتح و فرج در خاموشی                                                                             ۱۹۲

۴-۶نتایج خاموشی                                                                                              ۱۹۲

فصل پنجم: نتیجه گیری

نتیجه گیری                                                                                                     ۱۹۵

کتابنامه                                                                                                          ۱۹۹

چکیده انگلیسی                                                                                                 ۲۰۴

 

فصل اول

 

 

 

1-1 درآمد

در گنجینه‌های ادبیّات هر ملتی آثار بزرگی وجود دارد که آیینه ی اندیشه آن ملت است. از این دیدگاه، آثار عرفانی و مخصوصاً غزل عارفانه، به سبب راز و رمزهای نهفته در آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این زمینه «مولوی» شاعری تواناست. اندیشه‌های او در آثارش و از جمله، غزلیّاتش، تحت عنوان «دیوان کبیر» متبلور و آشکار است.

از آنجا که هر علم و فنّی ناگزیر برای خود یک سلسله اصطلاحات یا «ترمینولوژی»
( Terminology)خاص دارد، ناچار در هر علمی الفاظ خاص با معانی خاصِّ قرار دادی، میان اهل آن فن هستند، مصطلح می‌شود که انسان نیز از این اصل استثنا نیست . بنابراین درک این آثار، منوط به آگاهی از آن اصطلاحات است.

اصرار عرفا، همیشه بر این است که، افراد غیر وارد طریقت، از مقاصد آن‌ها آگاه نگردند لذا، در مکتوم نگهداشتن مقاصد خود، تعمّد دارند . به همین دلیل اصطلاحات عرفا، علاوه بر جنبه اصطلاح، جنبه رمزی و نمادین نیز دارند.

نظر به کاربرد قابل توجه واژه «خاموش» که در مجموعه ی غزلیّات مولوی، زمینه ی تأمّل، پیرامون آن را فراهم می‌سازد، در این پژوهش، سعی شده که مفاهیم مختلف این واژه، مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد.

۱-۲: بیان مسئله

اشعار مولانا گذشته از عمق معانی و انبوهی مفاهیم، از حیث تصویر سازی‌های بدیع و تسلّط شبه نا پذیر بر لغت، می‌تواند رمزی و سمبولیک باشد. « خاموش» نیز همچون سایر واژه‌های رمزی در دیوان کبیر، دارای ابعاد رازآمیز است که اهداف متفاوت کاربردی آن، در این اثر عرفانی، قابل تأمّل است. در این پژوهش که عنوان آن «تحلیل و بررسی واژه خاموش در دیوان مولانا» است، یافتن این اهداف و معانی، مدّنظر بوده است.

جهت بررسی دقیق‌تر مفاهیم رمزی این واژه، از دیدگاه اجتماعی، ابتدا، تحقیقی پیرامون اوضاع سیاسی و اجتماعی عصر مولانا و خاندانش انجام شده سپس، بررسی معانی مختلف این واژه و اهداف کاربردی آن مورد پژوهش قرار گرفته است.