پایان نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته اندیشه سیاسی در اسلام

 

موضوع:

ارزیابی انتقادی اندیشه سیاسی مکتب تفکیک

 

 

چکیده:

حدود یک‌صد سال قبل در حوزه علمیه مشهد جریانی شکل گرفت که طی سال‌های اخیر به آن مکتب تفکیک نام نهاده شد.ارزیابی انتقادی اندیشه سیاسی مکتب تفکیک هدف اصلی تحقیق حاضر است.در این راستا  فرضیه اصلی این بوده که مبانی معرفت شناسی،انسان‌شناسی و هستی شناسی تفکیک در تقابل با جریانات مسلط اندیشه اسلامی قرار دارد.

ملایم‌تر شدن تقریر نسبت سنجی بین علم الهی و علم بشری در گذر زمان،نفی جایگاه علما و اندیشمندان در هدایت علمی و سیاسی جامعه از دیگر فرضیه های  پایان نامه بوده است. برای پاسخ سوالات بنیادین سیاست و در قالب ساختار اندیشه سیاسی، مبانی الهیاتی و کلامی آن مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

برای نیل به این هدف ابتدا جایگاه مکتب تفکیک در نسبت سنجی سنت و مدرنیته در قالب بحثی نظری ارائه شده است و با عنایت به تعریف سید حسین نصر، منظور از سنت هر چیزی است که در ارتباط با امر متعالی و عالم وحی قرار دارد و در مقابل مدرن به معنای اموری است که از این امر متعالی منسلخ و جدا شده است.

نتایج حاصله در این پایان نامه به اختصار شامل موارد زیر بوده است:

مکتب تفکیک با وجود اینکه ریشه در تاریخ اندیشه اسلامی دارد،متاثر از شرایط معاصر نیز بوده است که نمود آن در تعریف از مفهوم عدالت و تنظیم مناسبات اقتصادی جامعه مشاهده می شود

مبانی معرفت شناسی، هستی شناسی و انسان شناسی تفکیک در تقابل با مبانی فلسفی و عرفانی شکل گرفته است.

مکتب تفکیک علیرغم اینکه به دلیل آنچه عاریتی بودن‌ می خواند،برفلسفه می تازد،خود نیز به صورت دیگری از فلسفه ورزی روی آورده است. این امر به ویژه در معرفت شناسی و اندیشه سیاسی خود را نشان می دهد.

از مهمترین تطورات مکتب تفکیک حرکت آن به سمت بحث از امر عمومی و رابطه بین خلق با خلق است. با این حال اندیشه سیاسی مکتب تفکیک هم در قالب الگوی غایت انگار افلاطونی شکل گرفته است. هرچند حکیمی  در پاسخ به اینکه چه کسی باید حکومت کند، حاضر به تقلیل از معصوم به غیر معصوم نیست.

بر این اساس اندیشه سیاسی مکتب تفکیک را می‌توان نقطه عطفی در تاریخ اندیشه سیاسی اسلامی تلقی کرد، چرا که به جای تمرکز بر اینکه چه کسی باید حکومت کند،به دنبال این است که چگونه باید حکومت کرد.

 

کلید واژه ها: مکتب تفکیک،تاویل،معرفت شناسی فطری،هستی شناسی،اندیشه سیاسی،عدالت،غایت انگاری

 

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                 صفحه

فصل اول: کلیات. ۱

  1. بیان مسئله. ۲
  2. سوالات و فرضیه‌ها. ۲
  3. تعریف مفاهیم. ۳

۴ .  اهمیت تحقیق. ۴

  1. هدف تحقیق. ۵

۶ .  مرور ادبیات. ۵

الف. آثار تفکیکیان. ۵

ب. آثار منتقدان تفکیک. ۷

  1. مشکلات و تنگناهای تحقیق. ۹
  2. سازماندهی تحقیق. ۹

فصل دوم: چهارچوب مفهومی. ۱۱

مقدمه. ۱۲

  1. سنت و مدرنیته. ۱۳
  2. ساختار اندیشه تفکیک. ۱۹

۲-۱٫ مبانی غیر‌سیاسی اندیشه. ۲۰

۲-۱-۱٫  معرفت شناسی : . ۲۰

  1. ۱٫ ۲٫ هستی‌شناسی. ۲۱
  2. ۱٫ ۳ . انسان‌شناسی. ۲۲

۲-۲٫ مبانی سیاسی اندیشه. ۲۳

۲-۲-۱٫ غایت نظم سیاسی. ۲۳

۲-۲-۲٫ مرجع اعمال حاکمیت سیاسی. ۲۸

  1. ۲٫ ۳٫ محدودیت حاکمیت سیاسی. ۳۱
  2. ۲ . ۴٫ حق اعتراض. ۳۳
  3. نتیجه. ۳۴

فصل سوم: زمینه‌های شکل‌گیری مکتب تفکیک. ۳۶

مقدمه. ۳۷

  1. زمینه‌های شکل‌گیری. ۳۸

۱-۱٫ ریشه‌های تاریخی. ۳۹

۱-۱-۱٫ متعزله و اشاعره. ۳۹

۱-۱-۲٫ فلسفه ستیزی. ۴۰

۱-۱-۳٫ اخباری‌ها و اصولیون. ۴۱

۱-۲٫  تاثیرات مدرنیته بر اندیشه مکتب تفکیک. ۴۳

۲ . چهره‌های تفکیک. ۴۸

  1. ۱٫ میرزا مهدی اصفهانی. ۴۹
  2. ۲٫ شیخ محمود حلبی. ۵۳

۲ .۳٫  محمدرضا حکیمی. ۵۹

  1. نتیجه. ۶۲

فصل چهارم: مبانی الهیاتی و کلامی مکتب تفکیک. ۶۴

مقدمه. ۶۵

  1. معرفت شناسی. ۶۶

۱-۱٫ ابزارهای شناخت نزد فلاسفه و عرفا. ۶۶

۱-۲٫ معرفت‌شناسی تفکیک. ۶۷

  1. هستی‌شناسی تفکیک. ۷۵

۲-۱ . وجود یا ماهیت. ۷۵

۲-۲٫  تبیین آفرینش از دیدگاه تفکیک. ۸۰

۲-۳٫ جهان یا جها‌ن‌ها. ۸۳

۲-۴٫ خداشناسی. ۸۷

۲-۵٫ معاد شناسی. ۸۹

  1. انسان‌شناسی. ۹۱

۳-۱٫ ماهیت‌ انسان‌ ۹۱

نتیجه‌ ۹۵

فصل پنجم: تغییرات و تطورات تفکیک. ۹۸

مقدمه. ۹۹

  1. فلسفه و عرفان از نگاه تفکیکیان متقدم. ۱۰۰

۱-۱٫ تباین تام علوم الهی با فلسفه و عرفان. ۱۰۰

۱-۲٫ عدم اصالت فلسفه اسلامی. ۱۰۱

۱-۳٫  علت و هدف ورود فلسفه به دنیای اسلام. ۱۰۳

  1. تفکیکیان متاخر؛ عدم تساوی علوم بشری و الهی. ۱۰۴

۲-۱٫  منشاء فلسفه از نگاه تفکیک متاخر. ۱۰۵

۲-۲٫ علت و هدف ورود فلسفه به دنیای اسلام از نظر تفکیک متاخر   ۱۰۷

۳ . مسئله تاویل. ۱۰۹

  1. ۱٫ تاویل از دیدگاه متقدمین تفکیک. ۱۱۰

۳-۲٫ تاویل از نگاه متاخرین تفکیک. ۱۱۲

  1. عرفان از نگاه اهل تفکیک. ۱۱۵

۵٫نتیجه‌ ۱۱۹

فصل ششم: اندیشه سیاسی تفکیک. ۱۲۱

مقدمه. ۱۲۲

  1. غایت نظم سیاسی. ۱۲۳

۱٫۱٫عدالت به مثابه مساوات. ۱۲۷

  1. ۲٫ مالکیت. ۱۲۹
  2. مرجع اعمال حاکمیت. ۱۳۰
  3. ۱٫ حکومت مسانخ. ۱۴۰
  4. محدودیت حاکمیت سیاسی. ۱۴۳
  5. حق اعتراض. ۱۴۴
  6. نتیجه. ۱۴۶

فصل هفتم: نقد و بررسی. ۱۴۷

مقدمه. ۱۴۸

۱٫نقد اصول تفکیک در عرصه نظر. ۱۴۸

۱٫۱٫ وحی یا نقل. ۱۴۸

  1. ۲٫ ناکارآمدی معرفت بی نیاز از عقل. ۱۵۰
  2. ۳٫ مسئله تاویل در عرصه نظر. ۱۵۱
  3. ۴٫ مسئله عقل. ۱۵۲
  4. ۵٫ ادعای وجود علم خالص. ۱۵۲
  5. تفکیک در عرصه عمل. ۱۵۳

۱٫۲٫ مکتب تفکیک؛جریانی فلسفی. ۱۵۴

۲٫۲٫ اندیشه سیاسی؛ارزیابی انتقادی. ۱۵۷

۲٫۳٫ الحیاه؛آوردگاه عملی نظریه تفکیک. ۱۵۹

  1. نتیجه. ۱۶۳

فهرست منابع. ۱۶۵

فصل اول: کلیات

۱٫ بیان مسئله

  اندیشه‌ها ارتباط متقابلی با محیط پیرامونی خود دارند، به نوعی که هم از آن تاثیر می‌پذیرند و هم بر آن تاثیر می‌گذارند. به عبارت دیگر هر اندیشه ای نوعی واکنش و پاسخ به مسائل و مشکلات جوامعی است که در آنها ظهور کرده است.مکتب تفکیک هم از این قاعده مستثنی نیست ،جریانی که حدود یک صد سال قبل در حوزه علمیه مشهد ظهور کرد و امروز جای خود را در حوزه‌های فکری کشور باز کرده است. در این راستا تحقیق حاضر در نظر دارد به بررسی ابعاد مختلف اندیشه مکتب تفکیک بپردازد و اینکه چه شرایط اجتماعی ،سیاسی و فکری منجر به ظهور این جریان در حوزه علمیه مشهد  و ماندگاری آن شد. بر اساس ادعای مکتب تفکیک سه جریان شناختی در علوم وجود دارد که عبارتند از راه عقل، راه کشف و راه وحی که این راه‌ها از هم جدا هستند و نباید باهم آمیخته شوند.اینکه مکتب تفکیک چیست و در چه شرایط سیاسی و اجتماعی ظهور کرد؟ باورهای فلسفی، کلامی و الهیاتی آن چیست و چه تفاوتی با سایر جریان‌های فکری اندیشه اسلامی دارد، در این تحقیق به بحث و بررسی گذاشته می‌شود. تغییراتی که مکتب تفکیک در گذر زمان داشته،از دیگر مباحث تحقیق حاضر خواهد بود و در نهایت اندیشه سیاسی مکتب تفکیک بر اساس مبانی الهیاتی و کلامی این جریان ارائه خواهد شد.توضیح اینکه اگر مبانی معرفت شناختی،هستی شناسی و انسان شناسی مکتب تفکیک را همانند ریشه درختی تلقی کنیم،اندیشه سیاسی نمای بیرونی و به عبارتی تنه و شاخ و برگ مکتب تفکیک خواهد بود. در آثار تفکیکیان مفاهیم و اصطلاحاتی چون عدالت و حکومت مسانخ دیده می شود .