مطالعه تطبیقی واژه مَلَک در قرآن کریم

و تصویر فرشته در شاهنامه طهماسبی

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

دانشکده هنر

پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد رشته صنایع دستی

گرایش پژوهش هنرهای سنتی

عنوان پایان نامه نظری:

مطالعه تطبیقی واژه مَلَک در قرآن کریم

و تصویر فرشته در شاهنامه طهماسبی

 

چکیده:

برخی از آفریده­های بلند مرتبه خداوند، که در شرایط عادی توسط انسان­ها قابل مشاهده نیستند، مَلََک نام دارند. قرآن کریم بیشتر از کتاب­های آسمانی دیگر به موضوع ملائک پرداخته و از این جهت منبعی غنی برای شناخت این موجودات غیبی به حساب می­آید. در آیات مختلف قرآن کریم به ویژگی­ها، وظایف، خصوصیات، نوع رسالات و همچنین دیگر نام­های این موجودات روحانی اشاره شده است. واژه ملک در زبان فارسی به فرشته و سروش ترجمه شده و از این طریق به جایگاه مهمی در ادبیات فارسی دست پیدا کرده است. حتی نام آنان در ملی­ترین منظومه فارسی زبانان یعنی شاهنامه فردوسی نیز وارد شده است. تبدیل شاهنامه فردوسی به نسخه­های نفیس مصور و تصویرشدن چهره و اندام برخی از فرشتگان در نگاره­ها، موجب شکل­گیری رساله­ای با عنوان «مطالعه تطبیقی واژه مَلَک در قرآن کریم و تصویر فرشته در شاهنامه طهماسبی» گردیده است. این تحقیق به شیوه توصیفی و تطبیقی و با محور قرار دادن آیات قرآن کریم درباره ملائک، متن شاهنامه فردوسی و تصاویر مربوط به فرشتگان در نگاره­های شاهنامه طهماسبی را به نقد کشیده و مورد مطالعه قرار داده است. از نتایج این تحقیق دستیابی به سیمایی کلی و قابل فهم از وضعیت بصری ملائک در قرآن کریم، و تطبیق این تعریف با روایت فردوسی از آن­ها بوده است. لذا با وجود دشواری­ها و پیچیدگی­های خاصی که در ارائه تعریف جامع و کامل از فرشتگان در قرآن کریم وجود دارد، قابل تطبیق بودن روایت فردوسی و نگارگران پس از او درباره فرشتگان با وضعیت بصری قابل درک ملائک در قرآن کریم، اصلی­ترین موضوع مورد تحلیل قرار گرفته در این رساله می­باشد.

واژگان کلیدی: قرآن کریم – شاهنامه طهماسبی- نگارگری – مَلَک – فرشته

 

 

فهرست مطالب

فهرست مطالب ………………………………………………………………………………………………………………………………….. ه

فهرست تصاویر ………………………………………………………………………………………………………

مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۱

فصل اول: کلیات پژوهش ………………………………………………………………………………………………………………….. ۳

۱-۱- بیان مسئله ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۴

۲-۱- روش تحقیق، جامعه آماری و روش نمونه­گیری ……………………………………………………………………………………………………. ۴

۳-۱- ابزار تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۵

۴-۱- اهداف تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۵

۵-۱- سؤالات تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۶

۶-۱- فرضیات تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۶

۷-۱- توضیحات درباره فصل­بندی رساله …………………………………………………………………………………………………………………………. ۷

فصل دوم: ملائک در قرآن کریم ………………………………………………………………………………………….……………………………… ۸

۱-۲- واژه «مَلَک» و مشتقات آن در قرآن کریم ……………………………………………………………………………………………………… ۹

۱-۱-۲- ملک …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۹

۲-۱-۲- ملائکه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۱

۳-۱-۲- ملائکته ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۲۲

۴-۱-۲- ملکاً …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۲۳

۵-۱-۲- ملکین ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۲۴

۶-۱-۲- ملک­الموت ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۲۵

۲-۲- واژگان مرتبط با واژه «مَلَک» در قرآن کریم …………………………………………………………………………………………………. ۲۶

۱-۲-۲- واژه روح و مشتقات آن …………………………………………………………………………………………………………………………….. ۲۶

۲-۲-۲- روح­القدس ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۳۰

۳-۲-۲- روح­الأمین …………………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۳۲

۴-۲-۲- جبریل ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۳۳

۵-۲-۲- میکال ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۳۴

۶-۲-۲- رسول …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۳۵

۳-۲- اشارات غیر لفظی به ملائک در قرآن کریم ………………………………………………………………………………………………….. ۳۷

۴-۲- ماهیت، وظایف و مشخصات ملائک در قرآن کریم ………………………………………………………………………………………. ۴۰

۵-۲- ویژگی­های بصری ملائک با استناد به قرآن کریم ………………………………………………………………………………………… ۴۲

فصل سوم: ارتباط بین قرآن کریم، دنیای نگارگری و ادبیات فارسی …………………………………………………………………  ۴۷

۱-۳- قرآن کریم و نگارگری ایران ………………………………………………………………………………………………………………………….. ۴۸

۲-۳- نقش تخیل و عالم مُثُل در رسیدن به دنیایی واقعی و درعین حال غیرمادی در نگارگری …………………. ۵۱

۳-۳- نقش واسطه­ای ادبیات فارسی بین قرآن کریم و نگارگری ایران ………………………………………………………….. ۵۷

۴-۳- نقش متن در شناسایی دقیق موجودات ماورائی و فرشتگان در نگارگری ایران …………………………………… ۶۱

فصل چهارم: فرشتگان در متن و تصاویر شاهنامه طهماسبی ………………………………………………………………. ۷۳

۱-۴- شاهنامه فردوسی …………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۷۴

۲-۴- فرشتگان در متن شاهنامه فردوسی ………………………………………………………………………………………………………………. ۷۷

۳-۴- شاهنامه طهماسبی ………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۸۶

۴-۴- تصویر فرشتگان در شاهنامه طهماسبی …………………………………………………………………………………………………………. ۸۹

فصل پنجم: مطالعه تطبیقی واژه ملک در قرآن کریم و تصویر فرشته در شاهنامه طهماسبی …………………. ۹۴

۱-۵- فرشته …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۹۵

۲-۵- جبرئیل ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۰۲

۳-۵- اسرافیل ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۰۳

۴-۵- هاروت ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۰۴

۵-۵- سروش ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۰۵

۶-۵- پری ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۱۱۰

۷-۵- یافته­ها و نتیجه­گیری ……………………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۱۳

منابع و مأخذ ………………………………………………………………………………………….………………………………………………………… ۱۱۸

 

 

 

مقدمه

 

تصاویر نگارگری ایران لبریز از موجودات خیالی­ای است که شناخت دقیق ماهیت هرکدام از آن­ها نیازمند مطالعه متن هر نگاره و آشنایی با داستان­های مربوط به هر یک از آنان است. رساله حاضر با عنایت به لزوم شناخت تخصصی تصاویر مربوط به موجودات غیبی، تمرکز خود را به شناخت تصویر فرشتگان معطوف کرده است. به همین منظور کلیه نگاره­های در دسترس از فرشتگان در نگارگری ایران و تعداد زیادی از متن­های مربوط به هر تصویر، مورد مطالعه اولیه قرار گرفت، تا چگونگی پرداخت دقیق به این موضوع در قالب یک تحقیق جامع و اصولی روشن شود. در نهایت، از میان همه مجموعه­های تصویری، مجموعه شاهنامه فردوسی و ۲۵۸ نگاره از نسخه طهماسبی، کامل­ترین و پژوهش­پذیرترین مجموعه برای شناخت دقیق فرشتگان و ملائک تشخیص داده شد.

مجموعه شاهنامه طهماسبی که تدوین آن به سال­های نیمه اول قرن دهم هجری قمری باز می­گردد به سفارش شاه اسماعیل اول و پس از او شاه طهماسب اول صفوی در کتابخانه سلطنتی شهر تبریز به نگارش درآمده است. این مجموعه حاصل تلاش هنرمندان شاخصی چون سلطان محمد، میرمصور، آقامیرک، میرسید علی، مظفر علی، دوست محمد و چندین هنرمند نگارگر گمنام دیگر بوده است و پس از تدوین نهایی، توسط شاه طهماسب به سلطان سلیم دوم عثمانی اهدا می­شود. نگاره­های این مجموعه ارزشمند پس از خریداری توسط دلالی به نام هوتون، برگ برگ شده و نگاره­های آن به موزه­ها و مجموعه­داران مختلف دنیا فروخته می­شود. به همین دلیل، یافتن کلیه آثار با کیفیت مناسب از این مجموعه نفیس کار دشواری به حساب می­آمد که در نهایت از طریق سایت­های معتبر اینترنتی، کتاب­های تخصصی فارسی و لاتین و چندین مجموعه و واسطه دیگر، کلیه آثار نگارگری آن شناسایی و تهیه گردیده، و در نهایت به­عنوان بخش مهمی از جامعه آماری این رساله مورد استفاده قرار گرفت.

در بین برخی از نگاره­های شاهنامه طهماسبی، تصاویری از موجودات بال­دار وجود دارد که شباهت ظاهری زیادی با انسان­ها دارند. در متن شاهنامه فردوسی این موجودات با نام­های فرشته، پری و سروش معرفی شده­اند. بررسی ماهیت این واژگان باعث می­شود تا انتساب همه آن­ها به ملائکی که خداوند در قرآن کریم از آن­ها صحبت کرده از حساسیت بالایی برخوردار شود. دلیل این امر هم ماهیت متفاوت این دو موجود در منابع ادب فارسی است که جنس فرشته را از نور و جنس پری را آتش و ماهیت اصلی­اش را جن معرفی کرده است.

این حساسیت­ها باعث شد تا برای شناخت دقیق ماهیت فرشتگان در متن شاهنامه فردوسی و تصاویر شاهنامه طهماسبی، به دنبال منبعی مطمئن و قابل استناد باشیم. در این زمینه حتی با یک جستجوی سطحی و ساده نیز قرآن کریم مهم­ترین منبع برای شناسایی ملائک تشخیص داده می­شود. آن هم نه تنها برای مسلمانان، بلکه حتی برای غیر مسلمانان، زیرا میزان کمیت و کیفیت صحبت درباره ملائک و موجودات هم خانواده با آن­ها در قرآن کریم، از کتاب­های آسمانی دیگر مثل انجیل و تورات نیز بیشتر است. به این ترتیب، با راهنمایی­های دکتر محمدعلی رجبی به­عنوان استاد راهنما و دکتر مهران هوشیار به­عنوان استاد مشاور، عنوان نهایی این رساله «مطالعه تطبیقی واژه مَلَک در قرآن کریم و تصویر فرشته در شاهنامه طهماسبی» تدوین شده و تحقیق حاضر ذیل این عنوان تدوین گردید. نگارنده امیدوار است تا رساله حاضر بتواند منبع مناسبی برای شناخت تخصصی ماهیت ملائک در قرآن کریم و فرشتگان در شاهنامه طهماسبی بوده و بخشی از نیازهای جامعه هنری کشورمان درباره وضعیت بصری فرشتگان در نگارگری ایران را تأمین بنماید.

 

 

فصل اول:

 کلیات پژوهش

 

 

 

۱-۱- بیان مسئله

 

فرشتگان مخلوقاتی هستند که امکان رؤیت آن­ها در حالت طبیعی و توسط انسان­های عادی امکان پذیر نیست. قرآن کریم در جایگاه مهم­ترین کتاب آسمانی، این موجودات غیبی و روحانی را با نام مَلَک، روح، روح­الأمین و روح­القدس معرفی کرده است. در آیات مختلف قرآن کریم به موضوع فرشتگان اشاره شده و مطالعه این توصیفات و اشارات، مختصات کلی ­آن­ها را تا حدود زیادی روشن ساخته است. از سوی دیگر، در کتاب شاهنامه فردوسی به عنوان یکی از مهم­ترین کتاب­های تاریخ ادبیات فارسی هم به نام فرشتگان اشاره شده و مطالبی درباره آنان بیان گردیده است. شاهنامه فردوسی به­عنوان یک متن ادبی و کهن ایرانی نام دو مَلَک اعظم الهی یعنی حضرت جبرئیل و حضرت اسرافیل را در خود دارد و در کنار آن چندین مورد اشاره به­ نام سروش (فرشته حامل پیام­های الهی نزد ایرانیان باستان) نیز در این کتاب به چشم می­خورد.

 

12000 تومان – خرید