نقش ساماندهی بافت های فرسوده در توسعه پایدار شهر اردبیل
(مطالعه موردی : محله عالی قاپو اردبیل)

دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت
دانشکده علوم انسانی
گروه آموزشی جغرافیا
پایان¬نامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته: جغرافیا گرایش برنامه ریزی شهری

عنوان:
نقش ساماندهی بافت های فرسوده در توسعه پایدار شهر اردبیل
(مطالعه موردی : محله عالی قاپو اردبیل)

فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: کلیات تحقیق
۱- مقدمه ۲
۱-۱-بیان مساله ۲
۱-۲- سوالات اصلی پژوهش ۴
۱-۳- اهمیت و ضرورت پژوهش ۴
۱-۴- اهداف پژوهش ۵
۱-۵- پیشینه پژوهش ۶
۱-۶ – فرضیه های پژوهش ۱۲
۱-۷- نوع و روش پژوهش ۱۳
۱-۸- محدوده مورد مطالعه ۱۳
۱-۸-۱- محدوده مرکزی و تاریخی شهر اردبیل ۱۳
۱-۹- روش و ابزار گردآوری اطلاعات ۱۸
۱-۱۰-روش تجزیه و تحلیل اطلاعات و جامعه آماری و روش نمونه گیری ۱۹
۱-۱۱- مفاهیم، تعاریف و واژه ها ۲۱
۱-۱۱-۱- توسعه پایدار شهری ۲۱
۱-۱۱-۲- بافت فرسوده شهری ۲۲
۱-۱۱-۳- معیارهای پایداری شهری ۲۲
فصل دوم: ادبیات و مبانی نظری تحقیق
۲- مقدمه ۲۵
۲-۱- مفاهیم، اهداف و اصول توسعه پایدار شهری و پایداری ۲۹
۲-۱-۱- پیدایش واژه توسعه پایدار ۳۳
۲-۱-۲- مولفه ها و شاخص های توسعه پایدار ۳۳
۲-۱-۳-اهداف توسعه پایدار ۳۷
۲-۱-۴-توسعه پایدار شهری ۳۹
۲-۱-۵-مفهوم پایداری شهرها در اندیشه متفکرین ۴۱
۲-۲- فرسودگی، زمینه ها و فرایندها شکل گیری بافت های فرسوده و گونه های مداخله کننده در بافت های فرسوده ۴۲
۲-۲-۱-مفهوم بافت فرسوده ۴۲
۲-۳- شاخصهای پایداری در بافت فرسوده محله عالی قاپوی اردبیل ۴۴
۲-۳-۱- شاخصهای کالبدی(A) 44
2-3-2- شاخص های اقتصادی(B). 46
2-3-3- شاخص های اجتماعی(C) 48
2-3-4- شاخص های زیست محیطی(D) 51
2-4-گونه های مداخله در بافت¬های فرسوده ۵۳
۲-۴-۱-ویژگی های عمومی بافت های فرسوده ۵۳
۲-۴-۲ -بهسازی ۵۷
۲-۴-۳- نوسازی ۵۸
۲-۴-۴- بازسازی ۵۸
فصل سوم: شناخت محدوده مورد مطالعه
۳- محدوده و موقعیت بافت تاریخی شهر اردبیل ۶۲
۳-۱- جغرافیای عمومی استان اردبیل و شهر اردبیل ۶۲
۳-۱-۲- موقعیت شهر اردبیل ۶۲
۳-۱-۳- علل و عوامل پیدایش شهر اردبیل ۶۳
۳-۱-۴- وجه تسمیه شهر اردبیل ۶۴
۳-۱-۵- ویژگی های توپولوژیک شهر اردبیل ۶۴
۳-۲- بررسی ساختار و ویژگی های اقلیمی ۶۵
۳-۲-۱- اقلیم ۶۵
۳-۱-۲- عناصر اقلیمی ۶۶
۳-۳- منابع آب و شرایط آب وهوایی و بارندگی استان اردبیل ۶۹
۳-۳-۱- بارندگی سالیانه ۷۱
۳-۳-۲- دمای هوا ۷۳
۳-۴- تعاملات بین بافت تاریخی و جدید شهر اردبیل ۷۴
۳-۴-۱- تعاملات اجتماعی ۷۴
۳-۴-۲-تعاملات کالبدی و ساختاری ۷۵
۳-۴-۳-تعاملات فرهنگی ۷۶
۳-۴-۴-تعاملات اقتصادی ۷۷
۳-۵- شناخت و معرفی ساختار قدیمی شهر تاریخی ۷۸
۳-۵-۱- برداشت کلی کاربری اراضی و بررسی میزان پراکنش، نقش و عملکرد کاربری‌های محله‌ای شهری و فراشهری در محدوده بافت تاریخی و لبه بیرونی آن ۷۸
۳-۶-بافت تاریخی ۸۳
۳-۷- مدل تحلیل سوات(SWOT)و نرم افزارEXPERT CHOICE 85
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده‌ها و یافته‌ها
۴- ۱- نتایج و یافته های تحقیق ۹۱
۴-۱- تحلیل پرسشنامه ۹۷
۴-۱-۱- جداول توصیفی و نمودارها ۹۷
۴-۲- ویژگی های توصیفی کالبدی ۱۲۰
فصل پنجم: جمع بندی، نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات
۵- تجزیه و تحلیل و نتیجه‌گیری ۱۲۹
۵-۱- فرضیه اول ۱۳۰
۵-۲- فرضیه دوم ۱۳۰
۵-۳- فرضیه سوم ۱۳۱
۵-۴- بررسی شاخص های اجتماعی، اقتصادی، زیست محیطی و کالبدی در محله عالی قاپو ۱۳۱
۵-۴-۱- شاخص کالبدی ۱۳۱
۵-۴-۲- شاخص اقتصادی ۱۳۲
۵-۴-۳- شاخص اجتماعی ۱۳۳
۵-۴-۴- شاخص زیست محیطی ۱۳۴
۵-۴-۵- بررسی امتیازدهی هر چهار شاخص اصلی با هدف دست یابی به توسعه پایدار ۱۳۴
۵-۵- راهکارهای دست یابی به توسعه پایدار ۱۳۵
منابع و ماخذ ۱۳۷
ضمایم ۱۴۰
چکیده انگلیسی ۱۴۴
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول ۲-۱- مداخله از دیدگاه عمده ترین صاحب نظران و مرمت کنندگان فضاهای کهن شهری ۱۷
جدول۲-۲- شیوه های اقدام در مداخلات گوناگون در بافت شهری ۵۶
جدول۲-۳- دامنه فعالیت و اقدامات بهسازی ۵۷
جدول۲-۴- دامنه نوسازی ۵۸
جدول۲-۵- دامنه بازسازی ۶۰
جدول۳-۱- بررسی میانگین بارش استان ۷۱
جدول۳-۲- بارش رگباری ۷۲
جدول ۳-۳- سطوح و سرانه کاربری در بافت تاریخی شهر اردبیل۱۳۸۶ ۸۲
جدول ۴-۱- مساحت کاربری های پیشنهادی طرح تفصیلی ویژه در محله عالی قاپو ۹۲
جدول۴-۲- سطح عملکردی کاربریهای پیشنهادی طرح تفصیلی ویژه در محله شیخ صفی ۹۴
جدول۴- ۳- جدول وضعیت جنس مصالح در محله عالی قاپو ۹۵
جدول ۴-۴- کیفیت ابنیه در محله عالی قاپو ۹۶
جدول ۴-۵- توزیع جنس پاسخگویان ۹۷
جدول۴-۶- توزیع سن پاسخگویان ۹۷
جدول ۴-۷- وضعیت تحصیلی، ۹۸
جدول ۴-۸- سابقه سکونت در محله عالی قاپو ۱۰۰
جدول۴-۹- وضغیت مساکن ۱۰۱
جدول ۴-۱۰- وضع فعالیت ۱۰۲
جدول۴-۱۱- وضع سکونت خانوار ۱۰۳
جدول ۴-۱۲- بررسی مهاجرت خانوار در محدوده مطالعاتی ۱۰۴
جدول ۴-۱۳- بررسی علت انتخاب این محله برای سکونت در محدوده های مطالعاتی ۱۰۵
جدول۴-۱۴- میزان رضایت از مسکن ۱۰۶
جدول۴-۱۵- جدول میزان رضایت شغلی ۱۰۷
جدول۴-۱۶- میزان رضایت از درآمد ۱۰۸
جدول ۴-۱۷- رضایت از خدمات و تسهیلات محله ۱۰۹
جدول۴-۱۸- چگونگی دفع زباله و مواد زائد ۱۱۰
جدول۴-۱۹- حس تعلق و وابستگی به محله ۱۱۱
جدول۴-۲۰- امیدواری به پیشرفت شاخص های رفاه و زندگی در آینده محله خود ۱۱۲
جدول۴-۲۱- میزان خوانا بودن سمیل و نشانه محله(بقعه الله الله بارگاه شیخ صفی) ۱۱۳
جدول۴-۲۲- آیا محله اصالت خود را از لحاظ بافت تاریخی و فرهنگی و اجتماعی حفظ کرده است؟ ۱۱۴
جدول۴-۲۳- نظرسنجی درباره تاثیر طرح بهسازی اجرا شده در محله ۱۱۵
جدول ۴-۲۴- بررسی میزان رضایت ساکنان از محله در محدوده های مطالعاتی ۱۱۶
جدول ۴-۲۵- بررسی تمایل به ایجاد معاشرت با همسایگان در محدوده های مطالعاتی ۱۱۷
جدول ۴-۲۶- بررسی اقدامات جهت نوسازی در محدوده های مطالعاتی ۱۱۹
جدول ۴-۲۷- بررسی تمایل مالکان به نوسازی در محدوده های مطالعاتی ۱۱۸

فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار ۱-۱- کیفیت ابنیه در بافت قدیم اردبیل ۱۵
نمودار ۱-۲- کیفیت ابنیه در محله ی عالی قاپوی اردبیل ۱۵
نمودار۲-۱- فرآیند بهسازی ۵۴
نمودار۲-۲- فرآیند نوسازی ۵۵
نمودار۲-۳- فرآیند بازسازی ۵۵
نمودار۴-۱- وضعیت مصالح بافت تاریخی اردبیل ۹۵
نمودار ۴-۲- وضعیت مصالح بافت محله ی عالی قاپو ۹۶
نمودار۴-۳- توزیع سن پاسخگویان ۹۸
نمودار ۴-۴- وضعیت تحصیلی ۹۹
نمودار ۴-۵- سابقه سکونت در محله عالی قاپو ۱۰۰
نمودار۴-۶- وضعیت مساکن ۱۰۱
نمودار۴-۷- وضع فعالیت ۱۰۲
نمودار۴-۸- وضع سکونت خانوار ۱۰۳
نمودار ۴-۹- بررسی مهاجرت خانوار در محدوده مطالعاتی ۱۰۴
نمودار ۴-۱۰- بررسی علت انتخاب این محله برای سکونت ۱۰۵
نمودار۴-۱۱- میزان رضایت از مسکن ۱۰۶
نمودار۴-۱۲- میزان رضایت شغلی ۱۰۷
نمودار۴-۱۳- میزان رضایت از درآمد ۱۰۸
نمودار۴-۱۴- رضایت از خدمات و تسهیلات محله ۱۰۹
نمودار۴-۱۵- چگونگی دفع زباله و موارد زائد ۱۱۰
نمودار۴-۱۶- حس تعلق و وابستگی به محله ۱۱۱
نمودار۴-۱۷- امیدواری به پیشرفت شاخص های رفاه و زندگی در آینده محله خود ۱۱۲
نمودار۴-۱۸- میزان خوانا بودن سمیل و نشانه محله(بقعه الله الله بارگاه شیخ صفی) ۱۱۳
نمودار۴-۱۹- آیا محله اصالت خود را از لحاظ بافت تاریخی و فرهنگی و اجتماعی حفظ کرده است؟
۱۱۴
نمودار۴-۲۰- نظرسنجی درباره تاثیر طرح بهسازی اجرا شده در محله ۱۱۵
نمودار ۴-۲۰- بررسی میزان رضایت ساکنان از محله ۱۱۶
نمودار ۴-۲۱- بررسی میزان تمایل به ایجاد معاشرت با همسایگان ۱۱۷
نمودار ۴-۲۳- بررسی بررسی اقدامات جهت نوسازی ۱۲۰
نمودار ۴-۲۲- بررسی میزان تمایل مالکان به نوسازی ۱۱۸

فهرست نقشه ها
عنوان صفحه
نقشه ۱-۱- محله بندی بافت تاریخی و محدوده نشان داده شده بافت فرسوده محله ی عالی قاپو ۱۴
نقشه ۴-۱- نظام توزیع فضایی کاربریها در طرح تفصیلی ویژه بافت کهن در محله عالی قاپو ۹۱
نقشه ۴-۳- نظام سطح عملکردی کاربریها در طرح تفصیلی ویژه بافت کهن در محله شیخ صفی ۹۴
نقشه ۴-۲- موقعیت محله شیخ صفی(عالی قاپو) در شهر اردبیل ۹۳

فهرست تصاویر
عنوان صفحه
تصویر۱-۱- بناهای رها شده و نیمه کاره ۱۶
تصویر۱-۲- ناهمگونی و بی نظمی جداره معبر در اثر عدم تناسب بافت قدیم و جدید ۱۷
تصویر۱-۳- فرسودگی کالبدی ساختمان های قدیمی فراهم آوردن خطر ریزش ۱۸
تصویر۲-۴- فورمول کوکران جهت محاسبه حجم نمونه ۲۰
تصویر شماره۲-۱- ویژگی بافت های قدیم ۵۳
تصویر۳-۱- طبیعت اردبیل ۶۷
تصویر۳-۲- طبیعت اردبیل ۶۸
تصویر ۴-۱- افزایش تعداد کاربری های تجاری در اثر اجرای طرح بهسازی، ماخذ ۱۲۱
تصویر ۴-۲- افزایش تعداد کاربری های تجاری در بخش تجاری محله ی عالی قاپو در اثر
اجرای طرح بهسازی ۱۲۱
تصویر ۴-۳- وجود خرابه های باقی مانده در مرکز محله ی عالی قاپو، ماخذ ۱۲۲
تصویر۴-۴- وجود خرابه های باقی مانده در مرکز محله عالی قاپو، ۱۲۳
تصویر ۴-۵- عدم جداره سازی مناسب معابر منتهی به بافت تاریخی و منظره نامناسب ایجاد شده توسط
اینگونه جداره ها، ۱۲۴
تصویر ۴-۶- عدم تناسب جداره با بافت تاریخی ۱۲۴
تصویر۴-۷- عدم تناسب جداره با بافت تاریخی ۱۲۵
تصویر ۴-۸- عدم رعایت عرض معبر و تجاوز ساختمان به داخل معبر ۱۲۶
تصویر۴-۹- ساخت و سازهای جدید بدون توجه به بافت تاریخی محدوده ۱۲۷
تصویر ۵-۱- بررسی امتیازدهی زیرشاخص های شاخص کالبدی ۱۳۲
تصویر ۵-۲- بررسی امتیازدهی زیرشاخص های شاخص اقتصادی ۱۳۲
تصویر ۵-۳- بررسی امتیازدهی زیرشاخص های شاخص اجتماعی ۱۳۳
تصویر ۵-۵- بررسی امتیازدهی هر چهار شاخص اصلی باهدف دست یابی به توسعه پایدار ۱۳۴
تصویر ۵-۴- بررسی امتیازدهی زیرشاخص های شاخص زیست محیطی ۱۳۴

چکیده
توسعه پایدار از جمله مفاهیمی است که چند دهه ای است با توجه به تأثیرات منفی و گاه جبران ناپذیر طرح های توسعه ،در مجامع جهانی مورد توجه جدی قرار گرفته است.می توان گفت که بهسازی و نوسازی با هدف های توسعه پایدار هماهنگی فراوانی دارد. در این میان شهر اردبیل با داشتن پیشینه تاریخی کهن و دارا بودن ارزشهای مذهبی و فرهنگی ، محیطی و گردشگری از آن دسته از شهرهایی است. که نمی توان بی اعتنا از کنار فرسودگی بخش های مرکزی و میانی با وسعتی حدود ۵۳۶ هکتار و محجور ماندن فضاها و مجموعه های ارزشمند آن گذشت. در پژوهش حاضر با استفاده از روش تحلیلی و پژوهشی –کتابخانه ای با طرح پرسشنامه با هدف شناسایی شاخص های توسعه پایدار شهری و بررسی میزان تطبیق طرح بهسازی و بازسازی بافت های فرسوده اطراف بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی که در محله عالی قاپو واقع شده است، به نتایجی دست یافته ایم که در درجه اول توجه به عنصر مشارکت به عنوان یکی از ابزارهای مهم در ساماندهی بافت فرسوده در جهت توسعه پایدار از ضروریت های اساسی می باشد.با تحلیل پرسشنامه و تحلیل شاخص ها با استفاده از نرم افزارهای EXELوEXPERTCHOICE مهمترین راهکارهای دستیابی به توسعه پایدار در بافت فرسوده محله ی شیخ صفی(عالی قاپو) شامل موارد ذیل شد:برنامه ریزی ها مشارکتی، عدالت اجتماعی و آموزش به ساکنان در جهت ارتقای سطح اجتماعی، توجه به ویژگی های اقتصادی- اجتماعی ساکنان در برنامه ریزی ها، اشتغال زایی درجهت رفع بیکاری ساکنان محله، حس اعتماد و همکاری بین مردم و مسئولان شهری، نگرش جامع به طرح نوسازی و بهسازی، توجه به خط آسمان بافت، ساخت و سازهای جدید باید بخشی از تداوم سنت‌های شهر و محیط‌های شهری، توجه به سلسله مراتب فضاها و دسترسی‌ها، توجه به امنیت عناصر باز شهری. توجه به موارد ذکر شده می تواند ساماندهی بافت فرسوده ی محله ی شیخ صفی را در راستای توسعه پایدار سوق دهد.

کلید واژه : شاخص پایداری، محلات فرسوده، شهر پایدار، مشارکت مردمی ، اردبیل

فصل اول
کلیات تحقیق

۱- مقدمه
فرسودگی یکی از مهمترین مسائل مربوط به فضای شهری می باشد که باعث بی¬سامانی، عدم تعادل و ایجاد اغتشاش منظر شهری می شود . که به زدودن خاطرات جمعی و افول حیات شهری کمک می کند. بر این اساس ساماندهی بافت با ارزش و تاریخی شهر به دلیل ارزشهای نهفته در آن و توجه به بافت های فرسوده آن می تواند در ارتقا کیفی محیط و سرزندگی فضای شهری را که در گذشته داشته مجدداً احیا شود. افزایش شهرنشینی و بروز معضلات زیست محیطی در دهه های پایانی قرن بیستم، توسعه پایدار شهرها را پیشروی متخصصان و صابنظران مسائل شهری و معماری قرار داده است. با توسعه روزانه و شهری شدن زندگی بشر مفاهیم مربوط به توسعه پایدار به این حیطه وارد شده و توسعه پایدار شهر محصول نگاههای جدید به عدالت اجتماعی، فضایی و محیطی نسبت به شهر است. توسعه پایدار آن است که نیازهای انسان امروز را برآورده می کند، بدون اینکه توانایی نسلهای آینده را برای دستیابی به آرزوها و نیازهایشان از بین ببرد. باید توجه داشت که پایداری مجموعه ای از وضعیت هاست که در طول زمان دوام دارد و توسعه فرایندی است که طی آن پایداری می تواند اتفاق بیفتد. وجود رابطه و پیوند قوی میان برنامه ریزی شهری و ایجاد یک چارچوب توسعه پایدار اقتصادی – اجتماعی در این زمینه تأثیر بسیاری دارد. این تحقیق تلاش می کند با شناخت مسائل مربوطه به(بافت)فرسوده شهر اردبیل و محله بافت قدیم عالی قاپو و معرفی دقیق آن به زوایای پنهان وناشناخته آن پی ببرد. در ادامه با استفاده از تکنیک های برنامه ریزی راهبردی و اصول و کابرد اصول توسعه پایدار، به شناخت مسائل و مشکلات این بافت پرداخته و درنهایت راه حل های منطقی را مبتنی بر برنامه ریزی راهبردی و اصول توسعه پایدار برای حل این مسائل ارائه می دهد.
۱-۱-بیان مساله
بیش از چند دهه است که محله های قدیمی شهری به فراموشی سپرده شدهاند. بسیاری از بافتهای سنتی که زمانی مایه افتخار شهرها بودند بیش از پنجاه سال است که در حال فرسایش رها شدهاند. تقریباً تمامی جمعیت این مناطق جابجا شده و میراث تاریخی، فرهنگی و اجتماعی ویژه محله های مختلف یا منقرض شده و یا در حال انقراض اند. تنها اندکی از بناها که به سختی به روی پا ایستادهاند به یادگار مانده اند و یادآور معماری و شهرسازی گذشته اند. هرچند که حرکت هایی پراکنده در سا لهای اخیر در بهسازی و مرمت بناهای ارزنده به چشم می خورد. اما،حساسیت ها هر چه کمتر شده و هم در میان مسئولان و هم در میان مردم حدود زیادی مصونیت ذهنی ایجاد شده است. طرحهای جامع،طرحهای تفضیلی، و ضوابط منطقهای در اهداف پیش بینی شده شکست خورده اند. در مناطق مرکزی و محله های قدیمی شهرها، نه تنها گذار از سنت به تجدد تحقق نیافته، بلکه با مقاومت سرسختانه این مناطق در مقابل مظاهر تجدد، عملاً هیچ گونه بهسازی و مرمتی نیز صورت نگرفته است.در نتیجه پیامدهای طراحی و، ضوابط ساختوساز به صورت مانعی بزرگ، به فرسایش روز افزون بافتهای سنتی انجامیده است(ربیع، ۱۳۸۲ص ۱۰۲).
فقدان مدیریتی مسئول که بتواند این بافت ها را باتغییرات سریع ساختاری و کارکردی جدید مبتنی با توسعه پایدار در شهرها هماهنگ سازد، آنها را در تنگنای عدم قابلیت و عدم انطباق با نیازهای جدید گرفتار می آورد. به همین جهت این بافت ها نه تنها جمعیت اصیل و بومی خود را از دست داده اند بلکه به دلیل عدم تمایل به سرمایه گذاری در راستای بهسازی و نوسازی آنها، زمینه را جهت استقرار مهاجرین(بویژه مهاجرین روستایی)و اقشارکم درآمدی که ناگزیر به سکونت در ارزانترین محلات شهری می باشند فراهم آورده است(رهبان، ۱۳۸۸،ص ۴).امروزه بافت فرسوده شهری در اکثر شهرهای جهان و ایران به یکی از چالش های جدی در برنامه ریزی و مدیریت شهری تبدیل شده اند که سالانه هزینه زیادی را به شهرداری ها تحمیل می نماید. اکثر شهرهای قدیمی ایران از جمله شهر اردبیل دارای بخشهای فرسوده ای هستند که نیازمند نوسازی و بهسازی جهت کارآمد شدن می باشند.

 

12000 تومان – خرید