پایان نامه ارشد با عنوان تبیین زمینه های تربیت اخلاقی در دوره کودکی بر اساس دیدگاه اسلام

دانشکده ادبیات و علوم انسانی

بخش علوم تربیتی

پایان نامه تحصیلی برای دریافت درجه کارشناسی ارشد رشته تاریخ و فلسفه آموزش و پرورش گرایش تعلیم و تربیت اسلامی

تبیین زمینه های تربیت اخلاقی در دوره کودکی بر اساس دیدگاه اسلام

 

 

چکیده:

این پژوهش با هدف تبیین زمینه های تربیت اخلاقی در دوره کودکی بر اساس دیدگاه اسلام انجام شده است و از نوع کیفی است که با روش توصیفی –  تحلیلی انجام شده است. تحقیقات زیادی در زمینه تربیت و به خصوص تربیت اخلاقی در دوره کودکی انجام شده است که بیشتر بر چگونگی محتوا و روش تاکید نموده اند اما در این پژوهش زمینه ها ی درونی و بیرونی به گونه ای مورد بررسی قرار گرفته که زمینه های درونی، مبنایی برای زمینه های بیرونی است یعنی بدون توجه به زمینه های درونی نمی توان به زمینه های بیرونی که اساساً تربیتی است پرداخت. براساس این پژوهش گرایش عاطفی به عنوان مهمترین زمینه درونی و فطری که نقش عمده ای در ایجاد ارتباط کودک با دنیای پیرامون خود دارد، بررسی شده است. براساس این زمینه عاطفی، کودک خودش را دوست دارد به عبارتی حب ذات دارد و این خود دوستی در شرایط مناسب تربیتی به دیگر دوستی انتقال می یابد و این زمینه ای برای گرایش به خوبی­ها خواهد بود. سپس چگونگی توجه به این گرایش در تعلیم و تربیت کودک، باعث دیگردوستی می شود که مبنای اخلاق به شمار می آید. از این نظر خانواده مهم می باشد. نقش اساسی خانواده به عنوان زمینه بیرونی در تعلیم و تربیت کودک مبتنی بر عاطفه شکل می گیرد. انجام این مسئولیت تربیتی مستلزم سلامت عاطفی هریک از والدین از یک طرف و از سوی دیگر رابطه درست والدین با همدیگر است. علاوه بر این در ابراز محبت به عنوان عامل عاطفه اگربدون افراط و تفریط باشد باعث ایجاد احساس امنیت و اعتماد به نفس و دوری از ترس های منفی، احساس حقارت و خود کم بینی در کودک شده،که در نتیجه کودک ارزش و اهمیت خویش را در می یابد و به طور نا آگاهانه به سمت اعمال و رفتار های خوب سوق داده می شود. این نوع گرایش به خوبی در دوره کودکی زمینه ای برای گرایش آگاهانه او به اخلاقیات در دوره بزرگسالی خواهد بود.

کلید واژگان : تربیت، اخلاق، کودک، عاطفه، خانواده، زمینه های تربیت اخلاقی

 


فهرست مطالب

 

عنوان.. صفحه

فصل اول: کلیات

۱-۱- مقدمه. ۱

۱-۲- بیان مساله. ۲

۱-۳- هدف های تحقیق. ۵

هدف کلی.. ۵

 اهداف جزئی.. ۵

۱-۴- اهمیت و ضرورت انجام تحقیق:. ۵

۱-۵- سوال های تحقیق .. ۷

۱-۶-تعریف مفاهیم. ۸

الف) تعاریف مفهومی…………………………. ۸

ب) تعاریف عملیاتی ………………………… ۱۱

۱-۷-روش اجرای تحقیق.. ۱۲

فصل دوم : مبانی نظری و پیشینه پژوهش

مقدمه…………………………………….. ۱۴

۲-۱- مبانی نظری .. ۱۴

۲-۱-۱- تاریخچه اخلاق در اسلام .. ۱۴

۲-۱-۲- تربیت. ۱۶

۲-۱-۳-تربیت در دوره کودکی. ۱۷

۲-۱-۴- تربیت اخلاقی. ۱۹

۲-۱-۵- ضرورت تربیت اخلاقی. ۲۱

۲-۱-۶- رویکرد های اخلاقی در تربیت. ۲۲

۲-۱-۶-۱- رویکرد مکتب فضیلت گرایی به تربیت اخلاقی. ۲۲

۲-۱-۶-۲- رویکرد مکتب وظیفه گرایی به تربیت اخلاقی. ۲۵

۲-۱-۶-۳-رویکرد منفعت گرایی به تربیت اخلاقی. ۲۶

۲-۱-۶-۴- رویکرد غمخواری…………………….. ۲۹

۲-۱-۷- تربیت اخلاقی کودک. ۳۱

۲-۱-۸-زمان آغاز تربیت اخلاقی کودک از نظر روانشناسان و برخی از اندیشمندان اسلامی.. ۳۳

فصل سوم : عاطفه به زمینه درونی در تربیت اخلاقی کودک

مقدمه ……………………………………. ۵۲

۳-۱- فطرت .. ۵۲

۳-۱-۱- گرایش به خیر اخلاقی. ۵۴

۳-۱-۲- گرایش به خدا. ۵۷

۳-۱-۳- گرایش عاطفی در دوره کودکی و ارتباط آن با تربیت اخلاقی   ۶۰

۳-۱-۳-۱ عاطفه……………………………… ۶۴

۳-۱-۳-۲- حب ذات. ۶۵

۳-۱- ۳-۳- اعتماد به نفس. ۶۶

۳-۱-۳-۴- حس خود کم بینی یا عقده حقارت. ۶۸

۳-۱-۳-۵- ترس.. ۷۰

۳-۱-۳-۶- خشم……………………………….. ۷۱

۳-۱-۳-۷- حسادت…………………………….. ۷۲

۳-۱-۳-۸- لجبازی…………………………….. ۷۳

۳-۱-۳-۹- امید و ناامیدی……………………… ۷۴

فصل چهارم: خانواده به عنوان زمینه بیرونی در تربیت اخلاقی کودک

مقدمه…………………………………….. ۷۷

۴-۱- نقش محیط به عنوان زمینه بیرونی در تربیت اخلاقی کودک   ۷۷

۴ -۲- خانواده و ویژ گی های آن. ۸۰

۴-۳- جایگاه فرزند در کانون خانواده. ۸۲

۴-۴- اسلام و حقوق فرزند. ۸۳

۴-۴-۱- کیفیت وقت گذراندن با فرزندان. ۸۶

۴-۵- نقش خانواده در تربیت اخلاقی کودک. ۸۸

۴-۶- وظایف والدین درخانواده…………………. ۸۹

۴-۶-۱- محبت به فرزند و  نقش آن در پایه ریزی شخصیت. ۹۲

۴-۶-۲- مضرات افراط و تفریط در محبت. ۹۷

۴-۶-۳- تکریم شخصیت کودک. ۱۰۱

۴-۶-۴- نقش خانواده و ضرورت آموزش نظم به کودک. ۱۰۵

۴-۶-۵- نقش خانواده در بیداری گرایش کودک به خداوند. ۱۰۶

۴-۶-۵-۱- آموزش خداشناسی به کودکان با توجه به فطرت آنها   ۱۰۶

۴-۶-۵-۲- تربیت عملی .. ۱۰۶

۴-۶-۵-۳- کمک گرفتن از طبیعت. ۱۰۷

۴-۶-۵-۴- استفاده از تجارب خود کودکان و بیان داستانهای مناسب دینی   ۱۰۸

۴-۶-۵-۵- آموزش قرآن. ۱۰۸

۴-۶-۵-۶- ارائه پاسخ های درست و ساده به پرسش های دینی کودک   ۱۰۹

فصل پنجم:نتیجه گیری

مقدمه. ۱۱۱

۵-۱- نتیجه گیری. ۱۱۱

۵-۲-پیشنهادهای کاربردی:. ۱۲۰

۵-۳- پیشنهادهای پژوهشی. ۱۲۱

۵-۴- محدودیت های  پژوهش. ۱۲۲

منابع و ماخذ.. ۱۲۳

 

فصل اول

 

کلیات

 

۱-۱-مقدمه

آدمی همواره در طول تاریخ با مسائل و ابهاماتی در زمینه  تربیت اخلاقی روبرو بوده است که این مسائل و یافتن راه حل مناسب برای آنها دغدغه فکری او بوده است و برای یافتن پاسخ صحیح آن ها،کوشش های وسیعی نموده است. دراین زمینه مکاتب اخلاقی مختلفی ظهور کرده اند. دین اسلام نیز از این مساله چشم پوشی ننموده است. اسلام دین زندگی است که به همه ابعاد بخصوص تهذیب نفس و اصلاح فکر و اندیشه و اعتقادات درونی هر فرد اهمیت می دهد. توجه به اخلاق و فضائل و کرامت های اخلاقی و به تبع آن توجه به تربیت اخلاقی سبب ایجاد نوعی منش و شخصیت در افراد می شود که هم زمینه سعادت فردی افراد را هم زمینه سعادت جامعه را تضمین می نماید. علاوه بر آن پرورش شخصیت و منش نیکو از نیازهای مبرم و اساسی هر جامعه ای می باشد و نتیجه آن رفع بیماری های اخلاقی در آن جامعه است زیرا دچار شدن یک جامعه به بیماری های حسد،کبر و خود پسندی و…. سبب اختلالات جسمی و روحی شده و زمینه گسترش رفتارهای زشت را فراهم می آورد و آرامش فرد و جامعه را به خطر می اندازد. اگرچه ویژگی های اخلاقی در برخی افراد به طور ذاتی ظهور می یابد اما به طور کلی اخلاق اکتسابی و اساساً تربیتی بوده و افراد با شناخت و آگاهی تکرار و تمرین می توانند اخلاق را جزء شخصیت خویش ساخته و به این ترتیب خلق و خوی شایسته به عنوان ملکه می تواند عامل صدور افعال نیک به سهولت گردد. از طرفی درمتون دینی،‌ تربیت اخلاقی کودکان زیرمجموعه ای از تربیت دینی آنها محسوب می شود و در روایات متعدد به این امر مهم سفارش شده است. عدم رعایت اصول اخلاقی نتیجه دور شدن انسان از اصل خود و خدای خود است. مکتب اسلام سعی در نزدیکی انسان به اصل خود دارد یعنی جهت دهی صحیح زندگی که خداوند برای تحقق این امر، کتاب و هدایت و پیشوایان را فرستاده که با تحکیم اخلاق در افراد بشر راه سعادت را به آنان نشان دهد و به سمت کمال هدایت کند.

با توجه به شرایط موجود جامعه می توان گفت تربیت اخلاقی بسیار مهم است و از دیرباز مورد توجه فیلسوفان، معلمان و والدین قرار داشته است. جوامع مختلف، نهادها و موسسات اجتماعی نیز در طول اعصار به صورت های گوناگون به این مهم توجه خاصی مبذول داشته اند. تربیت اخلاقی، بدون تردید از مهم ترین وظایف تعلیم و تربیت در هر جامعه است و هدف نظام تعلیم و تربیت پرورش شهروندانی است که علاوه بر برخورداری از هوش و ذکاوت، افرادی با فضیلت و نیکوکار بارآیند. در جامعه کنونی که بیشتر به تربیت جسمانی، اجتماعی و … اهمیت می دهند، باید به تربیت اخلاقی نیز که رکن است اهمیت دهند تا فرد به خوبی تربیت شود و به کمال برسد و این نوع تربیت باید از کودکی آغاز شود، اما از آنجا که اخلاق مستلزم آزادی انتخاب است نمی توان در دوره کودکی مستقیماً به تربیت اخلاقی پرداخت، بلکه توجه به زمینه های تربیت اخلاقی مهم می باشد که مساله اساسی این پژوهش می باشد. از این رو پژوهشگر به دنبال تبیین پاسخ به این سوال است که زمینه های تربیت اخلاقی در دوره کودکی بر اساس دیدگاه اسلام کدامند؟