پایان نامه ارشد با عنوان بررسی نقش پناهندگان و فراریان در بروز خصومت میان ایلخانان و ممالیک

بررسی نقش پناهندگان و فراریان در بروز خصومت میان ایلخانان و ممالیک

دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد

 پایان نامه کارشناسی ارشد رشته تاریخ ( M.A )

موضوع

بررسی نقش پناهندگان و فراریان در بروز خصومت میان ایلخانان و ممالیک

 

 

 

فهرست مطالب

عنوان                                                                             صفحه                                                                                          چکیده                                                      ۱

مقدمه / طرح تحقیق                                                    ۲        نقد منابع                                                            ۹  

بخش اول : بررسی اصطلاح وافدیه، حکومت ممالیک و فراریان در زمان سلطنت هلاکوخان و قطز  ۱۵

فصل اول : معنی و مفهوم اصطلاح وافدیه و شکل گیری حکومت ممالیک                      ۱۶

  1. تعریف واژه وافدیه ۱۶
  2. حکومت ممالیک مصر و شام ۱۹

الف. ریشه و نژاد و پیشینه ورود ممالیک به مصر                    ۱۹

ب. چگونگی تأسیس حکومت ممالیک بحری                      ۲۱

فصل دوم : فراریان و پناهندگان در عصر هلاکوخان و قطز                   ۲۶

  1. وافدیه خوارزمشاهی ۲۶
  2. وافدیه شام ۲۸
  3. پناهندگی ابن العبری ۲۸

فصل سوم : وافدیه و مستأمنین در زمان هلاکوخان و ملک ظاهر بیبرس             ۳۰

  1. وافدیه به پیش قراولی امرای الوس جوجی ۳۰

الف. منشأ و خاستگاه این گروه از فراریان مغول               ۳۳

ب. علل بروز اختلاف میان هلاکوخان و برکه                 ۳۵

ج. گرایش خان الوس جوجی به ممالیک مصر                  ۳۸

  1. فرار و پناهندگی شمس الدین سلار بغدادی                    ۴۱
  2. پناهنده شدن کرمون أغا                         ۴۵
  3. وافدیه شیراز ۴۹
  4. وافدیه بغداد                                               ۵۲
  5. وافدیه تاتار(سال ۶۶۲ ﻫ / ۱۲۶۴ م) ۵۳
  6. فرار و پناهندگی جلال الدین پسر دواتدار کوچک ۵۳

بخش دوم : بررسی نقش پناهندگان و فراریان از زمان سلطنت آباقاخان تا پایان سلطنت بایدو  ۵۷

فصل اول : حرکت وافدیه در زمان سلطنت آباقاخان و ملک الظاهر بیبرس            ۵۸

  1. فرار و پناهندگی خاندان ابن تیمیه ( ۶۶۷ ﻫ / ۱۲۶۹ م ) ۵۹
  2. فرار و پناه خواهی امیر شمس الدین بهادر ۶۰
  3. وافدیه روم (آسیای صغیر) ۶۲

الف. فراریان روم در سال ۶۷۴ ﻫ  و تحریک سلطان بیبرس

برای حمله به این منطقه                          ۶۲

ب. نقش معین الدین پروانه در تحریک سلطان ممالیک             ۶۳

ج. نقش اعراب خفاجه در نبرد ابلستان                        ۶۶

  1. نتیجه نبرد ابلستان ؛ شکل گیری دو موج از وافدیه           ۶۸

الف. وافدیه به پیش قراولی بیجر بهادر                       ۶۸

ب. فرار فخر الدین ابراهیم ( شیخ عراقی ) به قلمروی بیبرس          ۶۸

  1. فرار و پناهندگی خدیر المهرانی ۶۹

فصل دوم. تحلیلی بر آمد و شد و تأثیرات گروه های وافدیه در دوره سلطنت ملک ظاهر بیبرس    ۷۰

الف. شمار و تأثیرات وافدیه در امور نظامی ممالیک                 ۷۱

ب. تأثیرات وافدیه دانشمند، فرهیخته و هنرمند بر امور دیوانسالاری و هنری مصر  ۷۳

 فصل سوم : فراریان و پناهندگان  در زمان سلطنت آباقاخان و سیف الدین قلاوون                        ۷۵

  1.    فرار و پناهندگی شحنه مغول به مصر(سال ۶۸۰ ﻫ / ۱۲۸۱ م)                           ۷۵
  2.     پناهخواهان سیاسی به پیش قراولی عزالدین آیبک شامی                                ۷۷

الف : نقش نائب دمشق در یورش ایلخانان به شام                     ۷۸

  1.       به تخت نشستن سلطان احمد تکودار                          ۸۰

الف : وافدیه به همراهی فردی به نام شیخ علی از طایفه اویراتیه                ۸۱

ب : وافدیه مغول ( ۶۸۲ ﻫ / ۱۲۸۳ م )                             ۸۱

  1.          به پادشاهی رسیدن ارغون خان بن آباقا                    ۸۲
  2.   بررسی تأثیرات گروه های فراری و پناهنده در دوران

آباقاخان و احمد تکودار – سیف الدین قلاوون الفی                   ۸۳

  1. به سلطنت رسیدن گیخاتوخان بن آباقا                            ۸۴
  2.      به سلطنت رسیدن بایدو بن طراغای بن هلاکوخان               ۸۵

بخش سوم : بررسی نقش وافدیه، فراریان و پناهندگان در زمان جلوس غازان خان       ۸۶

فصل اول : وافدیه و مستأمنین زمان سلطنت غازان خان                     ۸۷

  1.            وافدیه اویراتیه ( ۶۹۵ ﻫ / ۱۲۹۶ م )                             ۸۸

الف. چگونگی فرار اویرات ها به قلمروی ممالیک                 ۸۹

ب. تعداد و شمار وافدیه اویرات                        ۹۰

ج. علل فرار اویرات ها                           ۹۱

  1. سیاسی ۹۱

۱-۱  بررسی جدال های درون خانوادگی

مغولان و تأثیر آن در فرار اویراتیه                    ۹۱

۱-۲  مقابله غازان خان با تحرکات منفی

اویراتیه در منطقه دیار بکر               ۹۲               ۲٫ مذهبی                               ۹۳

د. محل استقرار وافدیه اویرات                     ۹۴

ﻫ. نفوذ اویرات ها در دولت مملوکان مصر                 ۹۵

  1. پناهندگی سولامش امیر الامرای روم و برادرش قطقطو به ممالیک مصر      ۹۷

فصل دوم : فرار امرای شام به نزد غازان خان                            ۱۰۰

  1. فراریان به ریاست سیف الدین قبچاق منصوری ۱۰۰

الف. نقش اویراتیه در شکست ممالیک در نبرد مجمع المروج         ۱۰۱

ب. نقش امرای شام در نبرد مجمع المروج (وادی الخزاندار)       ۱۰۲

ج. علت فرار امراء مصر و شام                      ۱۰۳

د. بازگشت قبچاق از اطاعت غازان خان و اطاعت از مصریان       ۱۰۴

  1. تحلیل و بررسی امواج گروه های فراری در زمان گیخاتوخان و غازان خان          ۱۰۶

بخش چهارم : بررسی نقش فراریان و پناهندگان در زمان اولجایتو و ابوسعید          ۱۰۸

فصل اول : فراریان مغول در زمان سلطنت الجایتو و ملک الناصر                  ۱۰۹

  1. پناهندگی امیر آخوران غازان خان      ۱۰۹
  2. فرار امیر بدرالدین جنگی بن البابا حاکم شهر آمد ۱۱۰

فصل دوم : فراریان شام در زمان سلطنت اولجایتو                    ۱۱۱

  1. پناهندگی امرای شام ( ۷۱۲ ﻫ / ۱۳۱۳ م ) ۱۱۱

الف. چگونگی استقبال سلطان الجایتو از فراریان شام                ۱۱۲

ب. علت گریختن امراء شام به نزد ایلخانان                    ۱۱۳

ج. نقش فراریان در حمله الجایتو به قلعه رحبه الشام               ۱۱۵

  1. پناهندگی اعراب آل فضل ( بنی فضل ) به سلطان الجایتو ۱۱۷

الف. پناهنده شدن سلیمان پسر امیر حسام الدین مهنا                ۱۱۷

ب. پناهندگی امیر حسام الدین مهنا                           ۱۱۸

  1. پناهنده شدن پسر رئیس مکه نزد الجایتو ۱۱۹

فصل سوم : فراریان و پناهندگان زمان سلطنت ابوسعید                          ۱۲۱

  1. وافدیه به سال ۷۱۷ ﻫ ۱۲۱
  2. شورش تیمورتاش و پناهندگی او به ممالیک ۱۲۱

الف : علت عصیان و سرکشی تیمورتاش                      ۱۲۳

ب : پناهندگی تیمورتاش و انعقاد قرارداد صلح میان ایلخانان و ممالیک          ۱۲۴

  1. ورود امرای شام به نزد ابوسعید ۱۲۴
  2. نگاهی کلی به گروه های فراری و پناهخواه از آغاز به

سلطنت رسیدن الجایتو تا پایان کار ابوسعید بهادرخان                       ۱۲۶

نتیجه گیری                                                ۱۲۸

پیوست ها                                            

شماره یک / ۱ . جدول و فهرست امواج وافدیه و مستأمنین ایلخانان          ۱۳۳

شماره دو / ۲ . جدول و فهرست فراریان ممالیک مصر و وابستگان آنها به ایلخانان مغول                                                      ۱۳۵

کتابنامه                                                  ۱۳۶

ABSTRACT                                            ۱۴۳

 

 

چکیده   

     بررسی نقش پناهندگان و فراریان در بروز خصومت میان ایلخانان و ممالیک

یکی از تحولات برجسته در نیمه سده هفتم هجری / سیزدهم میلادی، برپایی حکومت ایلخانان مغول در چارچوب مرزهای سیاسی ایران است. از ویژگی های قابل توجه این حکومت، چالش های مرزی و اختلافات سیاسی- نظامی آنان با همسایه غربی خود، ممالیک مصر بود. در این میان، نقش گروه های فراری و پناهنده در بروز و تشدید خصومت میان ایلخانان و ممالیک از اهمّیت خاصی برخوردار است.

این رساله برآن است تا با بهره گیری از روش تحقیق تاریخی به بررسی توصیفی و تحلیلی نقش پناهندگان و فراریان در بروز و تداوم روابط خصمانه میان ایلخانان و ممالیک، به تبیین امواج افراد و گروه های فراری، علل تحرکات و تأثیرات ناشی از فعالیت های آنان بپردازد.

مسئله اساسی پژوهش حاضر بررسی تحرکات و اقدامات گروه های فراری و پناهنده در شکل گیری و تداوم خصومت در مناسبات سیاسی _ نظامی میان ایلخانان و ممالیک می باشد. همچنین واکاوی علل و عوامل سرکشی گروه های فراری، چگونگی برخورد طرفین مخاصمه با آنان و تأثیرات و تغییرات ناشی از حضور این امواج مخالف در قلمروی دشمن نیز از دیگر مسائل اصلی مطروحه در رساله حاضر می باشد.

بررسی منابع و مآخذ نشان می دهد که فراریان به دلایل مختلف سیاسی، نظامی، اقتصادی و… با ملحق شدن به طرفین مخاصمه، طی مدت شصت / ۶۰ سال، در شکل گیری و تشدید وضعیت جنگی میان دو دولت، نقش مؤثری را ایفا کردند. از گروه های فراری و پناهنده به خوبی استقبال می شد و آنها با پیوستن به یکی از         دو دولت، علاوه بر تحریک آنان برای حمله به قلمروی طرف مقابل، امتیازات خاص و قابل توجهی را نیز دریافت کردند و موجبات تغییرات مختلف سیاسی، نظامی، اقتصادی، فرهنگی و … را فراهم نمودند.

 

کلید واژه: ایلخانان، ممالیک، وافدیه، مستأمنین، فراریان، پناهندگان، روابط خارجی .

 

مقدمه: طرح تحقیق

اضمحلال خوارزمشاهیان، اسماعیلیه الموت و خلافت عباسی بغداد، در زمره برجسته ترین پیامدهای یورش مغولان به قلمروی اسلامی محسوب می شوند. تکاپوهای نظامی- سیاسی این مهاجمان موجبات شکل گیری حکومت مغولی ایلخانان را در چارچوب مرزهای ایران فراهم ساخت. با           به قدرت رسیدن منگوقاآن فرزند تولوی، امپراتوری مغول دستخوش تحولاتی بنیادین و چشمگیر گردید. متعاقب آن ایران نیز از این تغییرات در امان نماند، زیرا دستیابی به ایران راه را برای فتوحات آینده مغولان آماده می کرد. از طرفی، هنوز برخی از مناطق خوارزمشاهی به طور کامل تصرف نشده و قدرت مغولان به طور تمام و کمال استحکام نیافته بود.

بنابراین به دستور منگوقاآن در قوریلتای سال ۶۵۱ هجری / ۱۲۵۳ میلادی، برادر وی هلاکوخان با توجه به لزوم از سرگیری فتوحات، به ایران و سرزمین های غربی اعزام شد. هلاکوخان می بایست قلاع اسماعیلیه و مرکزیّت بغداد را به عنوان دو کانون خطرساز سیاسی، نظامی و مذهبی علیه حاکمیت مغولان، تصرف کند. البته وی در ادامه مأموریت خود به شمال بین النهرین و مناطق شام و مصر         هم نظر داشت و به دنبال دستیابی به آن نواحی نیز بود. هلاکوخان با از میان برداشتن اسماعیلیه الموت در ۶۵۴ ﻫ / ۱۲۵۶ م، و خلافت عباسی بغداد در ۶۵۶ ﻫ / ۱۲۵۸ م، به دو هدف اساسی از پیش        تعیین شده خود دست یافت.

هلاکوخان در ادامه فتوحات خود رو به منطقه شام نهاد، و شهرهای حلب و دمشق را       تصرف نمود. در این هنگام خبر فوت ناگهانی منگوقاآن و بروز اختلاف جهت جانشینی میان قوبیلای و       اریغ بوکا، باعث شد که هلاکوخان به ناچار به مقّر حکومتی خویش در آذربایجان مراجعت نماید. کتبوقانویان فرماندهی سپاهیان مغول را در زمان نبود هلاکو به عهده گرفت، و در سال ۶۵۸ ﻫ / ۱۲۶۰ م در محلی به نام عین جالوت از سپاهیان ممالیک شکست سختی خورد.

برآیند نهایی این فرایند پر فراز و نشیب چندین ساله، تشکیل حکومت ایلخانی و تثبیت آن در چارچوب مرزهای سیاسی _ تاریخی ایران بود. دولت تازه تأسیس ایلخانان طی مدت هشتاد و اندی سال موجب بروز تحولات عمیق و شگرف در معادلات منطقه ای و مناسبات بین المللی ( فرامنطقه ای ) گردید.

 

با استقرار ایلخانان در ایران، مرزهای این قدرت تازه تأسیس با همسایگانش اعم از مغول و    غیر مغول، عرصه بروز کشمکش و درگیری های متداوم در طول سالیان دراز بود. مهّم ترین، متشنّج ترین و در عین حال پیچیده ترین روابط خارجی ایلخانان، در سرحدات غربی آنان دنبال می شد. مهّم و متشنّج از آن جهت که مملوکان مصر در سرحدّات خود نسبت به کمترین پیشروی ایلخانان                       واکنش نشان می دادند.

به علاوه وجود قدرت هایی نظیر سلجوقیان روم، امپراتوری بیزانس، حکومت ارمنستان صغیر، امرای شام و قبایل پراکنده عرب ( بنی فضل و بنی خفاجه ) در صحرای میان شام و عراق، اوضاع  پیچیده ای را در روابط ایلخانان و ممالیک به وجود آورده بود. اتّحاد ایلخانان با سلاجقه روم و ارمنستان صغیر و از طرفی پیوند ممالیک با امرای شام و برخی از امرای ترکمان آسیای صغیر و قبایل عرب      بنی فضل و بنی خفاجه، دو جبهه مقابل را شکل داده بود، و هر یک از این نیروها می توانستند به عنوان متحد نظامی، طرفین مخاصمه را حمایت کنند.